Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 885 2006754 2006733 2026-05-04T12:22:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2006754 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Înternet.jpg|thumb|420px|Rêjeya bikaranîna înternetê ya li gorî gelheya welatan. (Li Kurdistanê, rêjeya bikaranîna înternetê bi navekî 30-35% e.)]] [[Wêne:Internet map 1024.jpg|thumb|Vîzulasînekirina parvekî înternetê (2005)]] '''Înternet''' an jî '''tora toran''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Internet'') sîstemeke gerdûnî ya [[Tor (komputer)|torên komputerê]] yên bi hev ve girêdayî ye ku ji bo ragihandina di navbera tor û cîhazan de [[TCP/IP|koma protokola înternetê]] (TCP/IP) bikar tîne. Ew toreke toran e ku ji torên taybet, giştî, akademîk, karsazî û hikûmetê yên bi berfirehiya herêmî heta gerdûnî pêk tê, ku bi rêzek berfireh ji teknolojiyên torê yên elektronîkî, bêtêl û optîkî ve girêdayî ne. Înternet rêzek berfireh ji çavkanî û karûbarên agahdariyê hildigire, wekî belge û serîlêdanên hîpertekstê yên bi hev ve girêdayî yên [[World Wide Web]] (WWW), [[E-Peyam|nameya elektronîkî]], telefoniya înternetê, medyaya weşanê û şandina wêneyan. Dîroka înternetê vedigere lêkolînên ku parvekirina demê ya çavkaniyên komputerê, pêşxistina guheztina pakêtan di salên 1960an de û sêwirandina torên komputerê ji bo ragihandina daneyan.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The real story of how the Internet became so vulnerable |url=https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/ |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Washington Post |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945-1995 |paşnav=Yates |pêşnav=David M. |weşanger=National Museum of Science and Industry |tarîx=1997 |isbn=978-0-901805-94-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ToMfAQAAIAAJ&q=packet+switch }}</ref> Kombûna qaîdeyan (protokolên ragihandinê) ji bo çalakkirina xebata înternetê li ser Înternetê ji lêkolîn û pêşkeftinê derket holê ku di salên 1970an de ji hêla [[DARPA|Ajansa Projeyên Lêkolînên Pêşketî yên Parastinê]] (DARPA) ya [[Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî]] ve bi hevkariya zanîngeh û lêkolîneran li seranserê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û li [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê ve hatî ferman kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inventing the Internet |paşnav=Abbate |pêşnav=Janet |weşanger=MIT Press |tarîx=2000-07-24 |isbn=978-0-262-26133-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=9BfZxFZpElwC&pg=PA3&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary |sernav=The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet {{!}} SRI International |malper=www.sri.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html |sernav=How the Internet Came to Be |malper=elk.informatik.hs-augsburg.de |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2017-09-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[ARPANET]] di destpêkê de wekî stûnek ji bo girêdana torên akademîk û leşkerî yên herêmî li Dewletên Yekbûyî ji bo çalakkirina parvekirina çavkaniyan xizmet kir. Fînansmana Tora Weqfa Zanistî ya Neteweyî wekî stûnek nû di salên 1980an de û herwiha fînansmana taybet ji bo dirêjkirinên din ên bazirganî, beşdariya cîhanî di pêşxistina teknolojiyên torê yên nû û yekbûna gelek toran de bi karanîna pakêta protokola Înternetê ya DARPA teşwîq kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm |sernav=Internet History One-Page Summary - How Invented, Created |malper=www.livinginternet.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Girêdana torên bazirganî û pargîdaniyan di destpêka salên 1990î de, û her weha hatina World Wide Webê,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wintle |pêşnav=Christopher |tarîx=2006-05-01 |sernav=Oxford Dictionary of Musical Terms, Ed. by Alison Latham. pp. 214. (Oxford University Press, Oxford and New York, 2004, £7.99. ISBN 0-19-860698-2.)
 Oxford Dictionary of Musical Works. Ed. by Alison Latham. pp. 218. (Oxford University Press, Oxford and New York, 2004, £7.99. ISBN 0-19-861020-3.) |url=https://doi.org/10.1093/ml/gci189 |kovar=Music and Letters |cild=87 |hejmar=2 |rr=298–300 |doi=10.1093/ml/gci189 |issn=1477-4631 }}</ref> destpêka veguherîna bo înterneta nûjen nîşan da û mezinbûneke berbiçav a domdar çêkir ji ber ku nifşên komputerên sazî, kesane û mobîl bi înternetê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=40 maps that explain the internet |url=http://www.vox.com/a/internet-maps |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=vox.com }}</ref> Her çend înternet di salên 1980an de ji hêla akademiyê ve bi berfirehî dihat bikaranîn jî, bazirganîkirina paşê ya înternetê di salên 1990an û piştre de xizmet û teknolojiyên wê di hema hema her aliyê jiyana nûjen de tevlî kir. Piraniya medyayên ragihandinê yên kevneşopî, di nav de [[telefon]], [[radyo]], [[televîzyon]], nameya kaxezî û [[rojname]], ji hêla înternetê ve têne ji nû ve şekilkirin, ji nû ve pênasekirin, an jî tewra ji holê têne rakirin, û ev yek dibe sedema peydabûna karûbarên nû yên wekî e-name, telefona înternetê, radyoya înternetê, televîzyona înternetê, muzîka serhêl, rojnameyên dîjîtal û malperên weşana deng û vîdyoyê. Rojname, pirtûk û weşanên din ên çapkirî li gorî teknolojiya malperê adapte bûne an jî ji nû ve hatine şekilkirin û bûne blognivîs, xwarinên webê û berhevkarên nûçeyên serhêl. Înternetê bi rêya peyamên tavilê, forumên înternetê û karûbarên tora civakî formên nû yên têkiliya kesane çalak kiriye û bilez kiriye. Kirîna serhêl ji bo firoşkarên mezin, karsaziyên piçûk û karsazan bi awayekî berbiçav mezin bûye, ji ber ku ew dihêle ku fîrma hebûna xwe ya "kerpîç û çîmentoyê" berfireh bikin da ku xizmeta bazarek mezintir bikin an jî tewra kelûpel û karûbaran bi tevahî serhêl bifroşin. Karûbarên karsazî-bi-karsaziyê û darayî li ser Înternetê bandorê li zincîrên dabînkirinê li seranserê pîşesaziyan dikin. Înternet ne di warê pêkanîna teknolojîk û ne jî di polîtîkayên gihîştin û karanînê de xwedî rêveberiyeke navendî ya yekane ye; her toreke pêkhatî polîtîkayên xwe destnîşan dike.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=HowStuffWorks "Who owns the Internet?" |url=http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=HowStuffWorks |ziman=en }}</ref> Pênasînên giştî yên du qadên navên sereke li ser Înternetê, qada navnîşana protokola înternetê ([[navnîşana IP]]) û [[DNS|sîstema navê domainê]] (DNS), ji hêla rêxistineke parastvan, [[ICANN|Korporasyona Înternetê ji bo Nav û Hejmarên Destnîşankirî]] (ICANN) ve têne rêve kirin. Bingeha teknîkî û standardîzekirina protokolên bingehîn çalakiyek [[Hêza Peywirê ya Endezyariya Înternetê]] (IETF) ye, ku rêxistineke ne-qezenc a beşdarên navneteweyî yên bi awayekî sist ve girêdayî ye ku her kes dikare bi beşdarbûna pisporiya teknîkî pê re têkilî dayne.<ref name=":0" /> == Etîmolojî == Kilamê ''internetted'' di destpêka 1849an de dihat bikaranîn, ku tê wateya girêdayî an jî bi hev ve girêdayî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FM 24-6 Radio Operator's Manual, Army Ground Forces, June 1945 |paşnav=United States. War Office |weşanger=Washington [D.C.] : G.P.O. |tarîx=1943 |url=http://archive.org/details/Fm24-6 }}</ref> Kilamê ''înternet'' di 1945an de ji aliyê Wezareta Şerê Dewletên Yekbûyî ve di rêbernameya operatorê radyoyê de û di 1974an de wekî kurtenivîsa ''Internetwork'' hat bikaranîn. Îro, kilamê ''înternet'' bi gelemperî behsa pergala gerdûnî ya [[Tor (komputer)|torên komputerê]] yên girêdayî dike, her çend ew dikare behsa her komek torên piçûktir jî bike.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=It’s Official: The ‘Internet’ Is Over (Published 2016) |url=https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Kilamên ''înternet'' û ''World Wibe Web'' pir caran bi hev re têne bikaranîn; dema ku [[Gerokên webê|gerokê webê]] ji bo dîtina [[Pêgeh (înternet)|pêgehan]] webê tê bikaranîn, gelemperî ye ku meriv behsa "ketina înternetê" bike. Lêbelê, World Wibe Web, an Web, tenê yek ji hejmareke mezin ji karûbarên înternetê ye,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-03-11 |sernav=World Wide Web Timeline |url=http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/ |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Pew Research Center: Internet, Science & Tech |ziman=en-US }}</ref> berhevokek belgeyan (rûpelên webê) û çavkaniyên din ên webê ye ku bi hîperlînk û [[URL]]-an ve girêdayî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html |sernav=Links in HTML documents |malper=www.w3.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Arpanet map 1973.jpg|thumb|Nexşeya Arpanetê ji 1973an]] Di salên 1960an de, [[Kompûternasî|zanyarên komputerê]] dest bi pêşxistina pergalên ji bo [[Parvekirina demê (înternet)|parvekirina demê]] ya çavkaniyên komputerê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Time Sharing at MIT |paşnav=Annals of the History of Computing |tarîx=1992 |url=http://archive.org/details/time-sharing-at-mit }}</ref> [[J. C. R. Licklider]] dema ku li [[Raytheon BBN|Bolt Beranek & Newman]] dixebitî û paşê, serokatiya Nivîsgeha Teknîkên Pêvajoya Agahdariyê (IPTO) li [[DARPA|Ajansa Projeyên Lêkolînê ya Pêşketî]] (ARPA) ya Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî (DoD) dikir, fikra toreke gerdûnî pêşniyar kir. Lêkolîna li ser [[guheztina pakêtan]], ku yek ji teknolojiyên bingehîn ên Înternetê ye, di xebata [[Paul Baran]] li [[RAND Cooperation|RAND]] di destpêka salên 1960an de û bi serbixwe, [[Donald Davies]] li [[Laboratuwara Fizikî ya Neteweyî (Keyaniya Yekbûyî)|Laboratuwara Fizikî ya Neteweyî]] ya Keyaniya Yekbûyî (NPL) di 1965an de dest pê kir.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Inductee Detail {{!}} National Inventors Hall of Fame |url=http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=National Inventors Hall of Fame |ziman=en-US }}</ref> Piştî [[Sempozyûma li ser Prensîbên Sîstemên Xebitandinê]] di 1967an de, guheztina pakêtan ji [[tora NPL]] ya pêşniyarkirî û têgehên rêwerdanê yên ji hêla Baran ve hatine pêşniyar kirin, di sêwirana ARPANET, toreke parvekirina çavkaniyên ceribandinî ya ji hêla ARPA ve hatî pêşniyar kirin, de hatin bicîh kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf |sernav=Netizens: On the History and Impact of Usenet and the Internet |malper=www.columbia.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Illusion of Net Neutrality |url=https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&pg=PA66 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html |sernav=Origins of the Internet |malper=www.nethistory.info |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-AU }}</ref> Pêşveçûna ARPANETê bi du girêkên torê destpêkir ku di 29ê cotmeha 1969an de di navbera [[Zanîngeha Kalîforniyayê, Los Angeles]] (UCLA) û [[Zanîngeha Stanfordê|Enstîtuya Lêkolînê ya Stanfordê]] (niha SRI International) de bi hev ve girêdayî bûn. Cihê sêyemîn li [[Zanîngeha Kalîforniyayê, Santa Barbara]] bû û piştre [[Zanîngeha Utah]]. Di nîşanek mezinbûna pêşerojê de, heta dawiya 1971an 15 cih bi ARPANETa ciwan ve hatin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt |sernav=From the ARPANET to the Internet |malper=www.columbia.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Ev salên destpêkê di fîlma 1972an a ''Computer Networks: The Heralds of Resource Sharing'' de hatin belgekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Internet Pioneers Discuss the Future of Money, Books, and Paper in 1972 |url=https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Paleofuture |ziman=en-US }}</ref> Piştî vê yekê, ARPANET yavaş bû toreke ragihandinê ya nenavendî, ku navendên dûr û baregehên leşkerî yên li Dewletên Yekbûyî bi hev ve girêdide. Torên bikarhêner û torên lêkolînê yên din, wekî Merit Network û [[CYCLADES]], di dawiya 1960an û destpêka 1970an de hatin pêşve xistin.<ref name="Kim2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Internationalizing the Internet: The Co-evolution of Influence and Technology |paşnav=Kim |pêşnav=Byung-Keun |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-1-84542-675-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lESrw3neDokC&redir_esc=y }}</ref> Hevkariyên navneteweyî yên destpêkê ji bo ARPANETê kêm bûn. Di 1973an de têkilî bi Norwêcê ([[NORSAR]] û NDRE)<ref name="Kim2005" /> re hatin danîn û bi koma lêkolînê ya [[Peter Kirstein]] li [[Zanîngeha Koleja Londonê]] (UCL) re, ku deriyek ji bo torên akademîk ên brîtanî peyda kir û yekem xebata înternetê ji bo parvekirina çavkaniyan ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pdfs.semanticscholar.org/4773/f19792f9fce8eacba72e5f8c2a021414e52d.pdf |sernav=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom |malper=pdfs.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Projeyên ARPA, [[International Network Working Group|''International Network Working Group'']] û destpêşxeriyên bazirganî bûn sedema pêşxistina protokol û standardên cûrbecûr ku bi wan re gelek torên cuda dikarin bibin toreke yekane an "toreke toran".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet |sernav=Brief History of the Internet - Internet Timeline {{!}} Internet Society |malper=www.internetsociety.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Di 1974an de, [[Vint Cerf]] li [[Zanîngeha Stanfordê]] û [[Bob Kahn]] li DARPA pêşniyarek ji bo "Protokolek ji bo têkiliya tora pakêtan" weşandin. Cerf û xwendekarên wî di ''<nowiki>RFC 675</nowiki>'' de peyva înternetê wekî kurtenivîsek ji bo xebata înternetê bikar anîn û RFCyên paşê ev karanîn dubare kirin. Cerf û Kahn bandorên girîng li ser sêwirana [[TCP/IP]] ya encam didin [[Louis Pouzin]] û yên din.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The internet’s fifth man |url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=The Economist |ziman=en }}</ref> [[PTT]]yên neteweyî û dabînkerên bazirganî standarda [[X.25]] pêşxistin û li ser torên daneyên giştî bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Local Area Networks (LANs) |paşnav=Gandoff |pêşnav=Martin |weşanger=Elsevier |tarîx=1987 |rr=148–163 |isbn=978-0-434-91068-7 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-434-91068-7.50011-x }}</ref> Di 1981an de, dema ku Weqfa Zanistî ya Neteweyî (NSF) Tora Zanistî ya Komputerê (CSNET) fînanse kir, gihîştina ARPANETê berfirehtir bû. Di 1982an de, [[TCP/IP|suîta protokola înternetê]] (TCP/IP) hate standardîzekirin, ku belavbûna torên girêdayî li çaraliyê cîhanê hêsan kir. Gihîştina tora TCP/IP di 1986an de dîsa berfireh bû dema ku Tora Weqfa Zanistî ya Neteweyî (NSFNet) ji bo lêkolîneran gihîştina malperên [[superkomputer]]an li Dewletên Yekbûyî peyda kir, pêşî bi leza 56 kbit/s û paşê bi 1.5 Mbit/s û 45 Mbit/s.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merit.edu/about/history/pdf/NSFNET_final.pdf |sernav=NSFNET: A Partnership for High-Speed Networking, Final Report 1987–1995 |malper=www.merit.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> NSFNet di salên 1988-89an de li rêxistinên akademîk û lêkolînê li [[Ewropa]], [[Awistralya]], [[Zelendaya Nû]] û [[Japon]]yayê berfireh bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ben.web.cern.ch/ben/TCPHIST.html |sernav=A Short History of Internet Protocols at CERN |malper=ben.web.cern.ch |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2017-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170721161649/http://ben.web.cern.ch/ben/TCPHIST.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm |sernav=16th APAN Meetings in Busan |malper=apan.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2006-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060201035514/http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf |sernav=The History of NORDUnet |malper=www.nordu.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Her çend protokolên din ên torê yên wekî torên daneyên giştî yên [[UUCP]] û PTT gelek berî vê demê gihîştina gerdûnî hebû jî, ev destpêka înternetê wekî toreke navparzemînî nîşan da. [[Pêşkêşkerên karûbarê Înternetê yên bazirganî]] (ISP) di 1989an de li Dewletên Yekbûyî û Awistralyayê derketin holê.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.rogerclarke.com/II/OzI04.html#CIAP |sernav=Roger Clarke's 'The Internet in Australia' |malper=www.rogerclarke.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> ARPANET di 1990an de hate ji kar derxistin.<ref name=":2" /> Pêşketinên domdar di teknolojiya [[nîvragihbar]] û tora optîkî de derfetên aborî yên nû ji bo beşdarbûna bazirganî di berfirehkirina torê de di navenda wê de û ji bo pêşkêşkirina xizmetan ji bo raya giştî afirandin. Di nîvê sala 1989an de, [[MCI Mail]] û [[CompuServe]] girêdanên bi înternetê re danîn, e-name û berhemên gihîştina giştî ji nîv mîlyon bikarhênerên înternetê re radest kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=InfoWorld |url=https://books.google.com/books?id=wDAEAAAAMBAJ&pg=PT31&lpg=PT31&dq=compuserve%20to%20mci%20mail%20internet }}</ref> Tenê çend meh şûnda, di 1ê çileya 1990an de, PSInet ji bo karanîna bazirganî piştgiriyek Înternetê ya alternatîf da destpêkirin; yek ji torên ku li bingeha Înterneta bazirganî ya salên paşîn zêde kir. Di Adara 1990an de, yekem girêdana bilez a T1 (1.5 Mbit/s) di navbera NSFNET û Ewropayê de di navbera [[Zanîngeha Cornell]] û [[CERN]] de hate saz kirin, ku rê da ragihandinên pir bihêztir ji yên ku bi satelîtan dikarin werin kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=ftp://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20170525080041/ftp://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 1990an de, piştî du salan lobiya rêveberiya CERNê, [[Tim Berners-Lee]] dest bi nivîsandina [[World Wide Web]], [[Gerokên webê|geroka webê]] ya yekem kir. Heta Noelê ya 1990an, Berners-Lee hemî amûrên pêwîst ji bo Webek xebatkar ava kiribûn: [[HTTP|Protokola Veguhestina HyperText]] (HTTP) 0.9,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.w3.org/Protocols/HTTP/AsImplemented.html |sernav=The HTTP Protocol As Implemented In W3 |malper=www.w3.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> [[HTML|Zimanê Nîşankirina HyperText]] (HTML), geroka webê ya yekem (ku di heman demê de edîtorek HTMLê bû û dikaribû bigihîje komên nûçeyan ên [[Usenet]] û pelên [[FTP]]), nermalava servera HTTP ya yekem (paşê wekî [[CERN httpd]] hate zanîn),<ref>{{Jêder-malper |url=http://info.cern.ch/ |sernav=Welcome to info.cern.ch |malper=info.cern.ch |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> servera webê ya yeke û rûpelên webê yên yekem ku projeyê bi xwe vedigotin. Di 1991an de [[Commercial Internet eXchange]] hate damezrandin, ku rê da PSInet ku bi torên din ên bazirganî [[CERFnet]] û Alternet re têkilî dayne. Yekîtiya Krediyê ya Federal a Stanfordê di cotmeha 1994an de yekem saziya darayî bû ku xizmetên bankkariya înternetê ya serhêl pêşkêşî hemî endamên xwe kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850 |sernav=Stanford Federal Credit Union Pioneers Online Financial Services. - Free Online Library |malper=www.thefreelibrary.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2018-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181221041632/https://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 1996an de, [[OP Financial Group]], ku ew jî bankek kooperatîf bû, bû duyemîn banka serhêl li cîhanê û ya yekem li Ewropayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.op.fi/op-financial-group/about-us/op-financial-group-in-brief/history |sernav=History - About us - OP Group |malper=www.op.fi |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}</ref> Di 1995an de, înternet li Dewletên Yekbûyî bi tevahî bazirganî bûbû dema ku NSFNet hate betalkirin, û sînorkirinên dawîn ên li ser karanîna înternetê ji bo veguheztina trafîka bazirganî hatin rakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://merit.edu/research/nsfnet_article.php |sernav=Retiring the NSFNET Backbone Service: Chronicling the End of an Era |malper=merit.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2013-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130817124939/http://merit.edu/research/nsfnet_article.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:CERN NEXT Server 2010-07-01.jpg|thumb|Yekem servîsa webê di CERNê]] Her ku teknolojî pêş ket û derfetên bazirganî mezinbûna hevbeş zêde kirin, qebareya trafîka înternetê dest bi taybetmendiyên dişibin yên mezinbûna [[MOSFET|transîstorên MOS]] kir, ku bi [[Qanûnên Moore|qanûna Moore]] tê nîşandan, ku her 18 mehan du qat zêde dibe. Ev mezinbûn, ku wekî [[Qanûnên Edholm|qanûna Edholm]] hate fermîkirin, ji hêla pêşketinên di teknolojiya MOS, pergalên pêlên ronahiya [[lazer]] û performansa deng de hate katalîzkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://events.vtools.ieee.org/m/195547 |sernav=Invited Talk on "From millibits to Terabits per second and beyond - Over 70 years of Innovation" : vTools Events |malper=events.vtools.ieee.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=IEEE.vTools }}</ref> Ji 1995an vir ve, înternetê bandorek mezin li ser çand û bazirganiyê kiriye, di nav de zêdebûna ragihandina hema bêje yekser bi rêya e-nameyê, [[peyamnêriya yekser]], telefonî (deng li ser protokola înernetê an [[VoIP]]), [[Vidyotelefon|bangên vîdyoyê yên înteraktîf ên du-alî]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5242252.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Technology {{!}} How the web went world wide |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> û WorldWibeWeb bi [[forumên nîqaşê]], blogan, [[karûbarên tora civak]]î û [[malperên kirîna serh]]êl. Mîqdarên zêde yên daneyan bi leza bilindtir û bilindtir li ser torên fîber optîk ên ku bi 1 Gbit/s, 10 Gbit/s, an jî bêtir dixebitin têne veguheztin. Înternet bi mîqdarên her ku diçe mezintir ên agahdarî û zanîna serhêl, bazirganî, şahî û karûbarên tora civakî ve mezin dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.clickz.com/showPage.html?page=3626274 |sernav=Brazil, Russia, India and China to Lead Internet Growth Through 2011 - ClickZ |malper=www.clickz.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2008-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081004000237/http://www.clickz.com/showPage.html?page=3626274 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya salên 1990î de, hate texmînkirin ku trafîk li ser Înterneta giştî salane ji sedî 100 zêde dibe, di heman demê de mezinbûna navînî ya salane ya hejmara bikarhênerên Înternetê di navbera %20 û %50 de hate fikirîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf |sernav=The size and growth rate of the Internet |malper=www.dtc.umn.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Ev mezinbûn pir caran ji ber nebûna rêveberiya navendî tê vegotin, ku rê dide mezinbûna organîk a torê, û her weha xwezaya ne-xwedî ya protokolên Înternetê, ku hevahengiya firoşkaran teşwîq dike û rê li ber ti pargîdaniyek digire ku pir zêde kontrolê li ser torê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Local Area Networks |paşnav=Comer |pêşnav=Douglas E. |weşanger=Chapman and Hall/CRC |tarîx=2018-09-03 |rr=55–64 |isbn=978-0-429-44735-8 |cih=Fifth edition. {{!}} Boca Raton : Taylor & Francis, CRC Press, 2018. |url=https://doi.org/10.1201/9780429447358-6 }}</ref> Heta 31ê adara 2011an, hejmara giştî ya bikarhênerên înternetê 2.095 milyar bû (30% ji [[Gelheya Cîhanê|nifûsa cîhanê]]). Tê texmînkirin ku di 1993an de înternetê tenê %1ê agahiyên ku bi rêya [[telekomunîkasyon]]ê ya du alî diherikîn hildigirt. Heta 2000an ev hejmar gihîştibû %51ê, û heta 2007an ji %97ê zêdetir hemû agahiyên telekomunîkasyonê bi rêya înternetê dihatin veguhastin. == Teknîk == Teknolojiya înternetê ji hêla [[RFC]]-yên [[Hêza Peywira Endezyariya Înternetê]] (IETF) ve tê ravekirin. === Binesaziyê === [[Wêne:World map of submarine cables.png|thumb| Nexşeya 2007an kabloyên telekomunîkasyonê yên fîber optîk ên binavî li seranserê cîhanê nîşan dide]] Înternet ji torên girêdayî yên rêveberiyên îdarî yên cûda pêk tê. Ev bi taybetî: * Torên dabînkerê ku komputerên xerîdarên dabînkerê înternetê bi wan ve girêdayî ne, * Torên pargîdaniyê ([[întranet]]) ku komputerên pargîdaniyekê bi hev ve girêdidin, * Zanîngeh û torên lêkolînê. Ji hêla fizîkî ve, bingeha înternetê, ango girêdanên di navbera torên jorîn û stûnên torên mezintir de, bi giranî ji kabloyên fîber optîk pêk tê, hem parzemînî û hem jî navparzemînî, ku bi rêya rûteran bi torekê ve girêdayî ne. Kabloyên fîber optîk kapasîteyek veguhestinê ya pir mezin pêşkêş dikin û çend sal berê bi hejmareke mezin, hem wekî kabloyên bejahî û hem jî yên binavî, bi hêviya mezinbûna trafîka daneyan a pir mezin hatine danîn. Lêbelê, ji ber ku rêjeya veguhestina fizîkî ya gengaz a her cotek fîber bi teknolojiya belavkirina fîber optîk a pêşkeftî (DWDM) pir zêde bûye, înternet niha di vî warî de hin kapasîteya zêde heye. Li gorî texmînan di 2005an de tenê ji sedî sê ji kabloyên fîber optîk ên di navbera bajarên ewropî an Dewletên Yekbûyî de hatine danîn hatine bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heise.de/news/Glasfasern-sind-ein-Reich-der-Finsternis-155701.html |sernav=Glasfasern sind ein Reich der Finsternis |malper=heise online |tarîx=2005-04-23 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=de |paşnav=online |pêşnav=heise }}</ref> Satelayt û girêdanên mîkropêlê jî di nav avahiya înternetê ya gerdûnî de hatine entegre kirin, lê ew beşek piçûk pêk tînin. Li ser rêya dawîn a bi navê "mila dawî", ango girêdanên li malê, daneyên pir caran bi rêya xetên sifir ji girêdanên telefon an televîzyonê û her ku diçe bi rêya bêtêl, [[WLAN]], an ragihandina mobîl (di destpêkê de [[UMTS]], dû re [[LTE (tora înternetê)|LTE]], [[5G]], hwd.) têne veguheztin. Fiber-to-the-home (FTTH) hîn li Kurdistanê belav nebûye. Kesên taybet an bi rêya girêdanek tengbend, mînakî, bi rêya [[modem]], [[ISDN]] an jî bi rêya gihîştina berfireh, mînakî, bi rêya DSL, modema kabloyî, an ragihandina mobîl, ji pêşkêşvanek înternetê digihîjin înternetê. Şîrket an saziyên hikûmetê pir caran bi rêya xetên sifir an fîber-optîk ên kirêkirî ve girêdayî ne, bi karanîna teknolojiyên wekî pakkirina kanalê, ATM, SDH, an - her ku diçe - [[Ethernet]] di hemî guhertoyên leza de. Di malên taybet de, komputer gelek caran ji bo gihîştina xizmetan bi înternetê ve girêdayî ne, lê ew bi xwe ji bikarhênerên din re xizmetên weha kêm an jî qet peyda nakin û bi awayekî daîmî negihîştî ne. Ji hêla din ve, server komputer in ku bi giranî xizmetên înternetê peyda dikin. Ew bi gelemperî di navendên daneyên bi navê wan de ne, girêdanên wan ên bilez hene, û di odeyên bi klîma de ne ku ji qutbûna elektrîkê û torê, û her weha dizî û agir têne parastin. Serlêdanên [[peer-to-peer]] di heman demê de dihêle ku komputerên xerîdar ên jorîn bi xwe xizmetan demkî pêşkêş bikin, ku ew ji komputerên din ên di torê de digirin. Ev cûdahiya hişk a modela xerîdar-server hilweşîne. Li xalên danûstandina înternetê, gelek torên piştgir ên cûda bi rêya girêdan û cîhazên performansa bilind (router û switch) ve girêdayî ne. Danûstandina agahdariya gihîştinê di navbera du toran de bi peyman û teknîkî wekî ''peering'' tê organîzekirin, ango li ser bingeha beramberiyê, bi vî rengî danûstandina daneyan gengaz dike. Li DE-CIX li [[Frankfurt am Main]], xala danûstandinê ya herî mezin a celebê xwe, bo nimûne, zêdetirî 100 tor bi hev ve girêdayî ne. Veguhestina trafîka daneyan a bi vî rengî di navbera deverên îdarî yên cûda de, yên ku jê re pergalên xweser tê gotin, dikare li her cîhek din jî were kirin, lê bi gelemperî ji hêla aborî ve maqûltir e ku ew li xalên danûstandina înternetê yên cûda were pak kirin. Ji ber ku pergalek xweser, wekî dabînkerê înternetê, bi gelemperî nikare bi vî rengî bigihîje hemî yên din, ew hewce dike ku herî kêm dabînker bi xwe trafîka daneya mayî bi berdêlek radest bike. Ev pêvajo ji hêla teknîkî ve dişibihe ''peering'', ji ​​bilî ku dabînkerê jorîn an transîtê yê ku jê re tê gotin hemî agahdariya gihîştinê ya ku bi rêya înternetê peyda dibe, ji dabînkerê xerîdar re peyda dike, heta yên ku dabînker bi xwe neçar e ku ji bo radestkirina trafîka daneyan a ku ber bi wan ve diçe bide. Niha neh dabînkerên pir mezin hene, yên ku jê re dibêjin ''Tier 1'', ku dikarin hemî trafîka daneyên xwe li ser bingehek beramberî birêve bibin an jî bêyî hewcedariya dabînkerek jorîn radestî xerîdarên xwe bikin. Ji ber ku ARPANET wekî toreke nenavendî bi asta herî bilind a pêbaweriyê hatibû armanckirin, di dema plansaziya wê de jixwe hatibû hesibandin ku divê kompîtureke navendî tune be, ango cihekî ku hemî girêdan lê bicivin tune be. Lêbelê, ev nenavendîbûn di asta siyasî ya înternetê de nehat parastin. Korporasyona Înternetê ji bo Nav û Hejmarên Destnîşankirî ([[ICANN]]), wekî rêxistina asta herî bilind di hiyerarşiyê de, berpirsiyarê dabeşkirina rêzên [[navnîşana IP]], hevrêzkirina Sîstema Navê Domainê ([[DNS]]) û binesaziya servera navê ''root-server'', û her weha destnîşankirina parametreyên din ên koma protokola Înternetê ye ku hewceyê bêhempabûna gerdûnî ye. Ew bi fermî di bin çavdêriya Wezareta Bazirganiyê ya Dewletên Yekbûyî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.golem.de/sonstiges/zustimmung/auswahl.html?from=https://www.golem.de/news/icann-us-regierung-will-internetverwaltung-weiterhin-kontrollieren-1508-115824.html&referer=https://de.m.wikipedia.org/ |sernav=Golem.de: IT-News für Profis |malper=www.golem.de |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Avahiya torê û nehevsengiya înternetê dibe sedema astek bilind a pêbaweriyê. Ji bo ragihandinê di navbera du bikarhêneran de, bi gelemperî çend rêyên gengaz bi rêya routerên bi pergalên xebitandinê yên cûda hene û biryara ka kîjan were bikaranîn tenê di dema veguhestina daneya rastîn de tê dayîn. Du pakêtên daneyan ên li pey hev têne şandin, an daxwazek û bersivek, dikarin li gorî bar û hebûnê rêyên cûda bigirin. Ji ber vê yekê, têkçûna girêdanek fizîkî di qada bingehîn a înternetê de bi gelemperî encamên cidî nade; tenê têkçûna girêdana yekane li ser mila dawîn bi binesaziya heyî nikare bi lez were telafî kirin. Qutbûnên înternetê yên tevahî, mînakî ji ber karesatan, bi binesaziya heyî hîn jî gengaz in û pir caran li herêmên sînorkirî çêbûne. Li gorî lêkolînekê, bahozên rojê yên mezin dê bibin sedema qutbûnên înternetê yên cîhanî yên ku bi mehan dom dikin, her çend kapasîteyên tora torê, sepanên ''peer-to-peer'' ên girêdayî û protokolên nû dikarin îstîsna û tedbîrên gengaz bin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Newman |pêşnav=Lily Hay |sernav=A Bad Solar Storm Could Cause an 'Internet Apocalypse' |url=https://www.wired.com/story/solar-storm-internet-apocalypse-undersea-cables/ |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}</ref> === Protokola înternetê û sîstema Domainê === [[Wêne:IP stack connections.svg|thumb|Wêneyekî ku têkiliyên IPê nîşan dide]] Înternet li ser malbata protokola înternetê ava bûye, ku navnîşankirin û danûstandina daneyan di navbera komputer û torên cûda de bi şêweyê standardên vekirî rêk dixe. Protokola ku navnîşankirina bêhempa ya gerdûnî ya komputerên girêdayî destnîşan dike û bikar tîne jê re protokola înternetê ([[IP]]) tê gotin. Danûstandin bi wê re ne wekî bi têlefonê ve girêdayî ye, lê belê pakêt-navendî ye. Ev tê vê wateyê ku daneyên ku werin şandin di pakêtên IP-ê yên bi qasî 65,000 byte mezinahî têne şandin, lê bi gelemperî tenê 1,500 byte ne, ku her yek navnîşanên IP-ê wekî agahdariya şander û armanc dihewîne. Wergir daneyan ji naveroka pakêtê, ku jê re barkêş jî tê gotin, bi rêzek diyarkirî ji nû ve kom dike. Protokolên torê li gorî karê wan ji bo tebeqeyên cuda têne veqetandin, protokolên tebeqeyên jorîn û barên wan di nav barên tebeqeyên jêrîn de têne veguhastin. Standard û protokolên înternetê di RFC-an de têne vegotin û pênase kirin. Sûdeke sereke ya protokola înternetê ev e ku veguhestina pakêtê dikare serbixwe ji pergalên xebitandinê yên ku têne bikaranîn û serbixwe ji teknolojiyên torê yên tebeqeyên protokolê yên li jêr IPê pêk were, mîna ku [[Konteynir|Konteynirê ISO]] di veguhastina barhilgir de dikare bi keştî, trên û kamyonan li pey hev were veguhastin da ku bigihîje cihê xwe. [[Wêne:Example of an iterative DNS resolver.svg|thumb|Çareserkerek DNS-ê ji bo destnîşankirina navnîşana IPv4 207.142.131.234, li ser sê serverên navan dişêwire da ku navê domaina ku ji hêla bikarhêner ve tê dîtin "www.wikipedia.org" çareser bike.]] Ji bo navnîşankirina kompîturek taybetî, protokola înernetê wê bi navnîşanek IP-ya bêhempa destnîşan dike. Di guhertoya IPv4 de, ev ji çar bayt (32 [[bit]]) pêk tê, ku wekî çar hejmarên desîmal di navbera 0 û 255 de têne îfade kirin, ku bi xalekê veqetandî ne (mînak: 66.230.200.100). Di guhertoya nû ya IPv6 de, ev ji 16 bayt (128 bit) pêk tê, ku wekî heşt blokên çar reqemên heksasîmal têne îfade kirin, ku her yek bi du xalekê veqetandî ne (mînak: 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7344). Hûn dikarin van navnîşanan wekî hejmarên têlefonê ji bo komputerên bi Sîstema Navê Domainê (DNS) wekî rêbernameyek têlefonê ya otomatîk bifikirin. DNS beşek girîng a binesaziya înternetê ye. Ew databeseke bi awayekî hiyerarşîk hatiye avakirin ku li gelek deverên îdarî belav bûye û mekanîzmayeke wergerandinê peyda dike: [[Domain|Navekî domainê]] ku ji bo mirovan hêsan e ku were bîranîn (mînak, "wîkîpediya.ku") dikare were wergerandin bo navnîşana IP-yê û berevajî vê. Ev yek diqewime - bêyî ku bikarhêner bala xwe bide - her gava ku ew li ser hîperlînkek nû di [[Gerokên webê|geroka webê]] de bikirtînin an rasterast navnîşana webê binivîsin. Dûv re gerok pêşî ji serverek DNS-ya naskirî navnîşana IP-ya navê biyanî bikaranîna pakêtek IP-yê dipirse û dûv re pakêtên IP-yê bi vê navnîşanê re diguhezîne da ku naveroka karûbarên ku li wir têne pêşkêş kirin, wekî malperan, bistîne. Ji bo destnîşankirina navnîşana IP-yê, servera DNS-ê bi xwe pir caran ji serverên DNS-yên din ên di hiyerarşiyê de dipirse. Koka hiyerarşiyê, ku bi xalên di navan de tê destnîşan kirin, ji hêla serverên navê kokê ve tê çêkirin. Ev gihîştina karûbarên jorîn bi pakêtên IP-yê gengaz dike, ku ev yek sûdê dide bikarhêneran ji înternetê. Bi rastî, DNS bi xwe jixwe karûbarek wusa ye, her çend pir bingehîn be jî, bêyî ku bikarhêner neçar bimînin ku navnîşanên IP-yê li şûna navan diyar bikin da ku bi komputerên din ve girêdayî bibin. Di navenda înternetê de, pakêtên IP divê di nav toreke pir şaxkirî re derbas bibin. Xalên şaxkirinê router in, ku rêya herî kurt a navnîşana IP-ya armancê ya pakêtê diyar dikin. Ew tabloyên rêwerzê bikar tînin, ku bi karanîna protokolên rêwerzê bixweber têne çêkirin û nûjen kirin; ev dihêle ku bersivek otomatîk ji bo girêdanên têkçûyî çêbibe. Di tabloyên rêwerzê de, çend navnîşanên IP-ya armancê yên gengaz bi karanîna maskên torê (ku di IPv6-ê de wekî dirêjahiya pêşgir têne zanîn) di torên armancê de têne kom kirin û ji her yek ji van deranek router ji bo şandinê tê destnîşankirin, mînakî, di forma navnîşana IP-ya hopa din de. Di navbera pergalên xweser de, ev agahdariya gihîştinê niha bi taybetî bi rêya protokola deriyê sînor tê guheztin; di nav pergalek xweser de, gelek protokolên rêwerzê yên din hene. Ji bo kompûter û routerên ku di navenda înternetê de nînin, tabloyek rêwerzê ya statîk, ku ji hêla protokolên rêwerzê ve nayê çêkirin, bes e. Ev hingê rêyek xwerû dihewîne, ku pir caran jê re deriyê standard an xwerû tê gotin, ku hemî torên armancê yên ku bi awayekî din nehatine destnîşankirin ber bi navenda Înternetê ve nîşan dide, mîna nîşana "hemî rêwerzan" di trafîkê de. Routerên di navikê de niha tabloyên routingê bi heta 900,000 torên armancê ji bo IPv4 û 150,000 ji bo IPv6 birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bgp.potaroo.net/index-bgp.html |sernav=BGP Reports |malper=bgp.potaroo.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Li gorî xizmeta ku tê bikaranîn, protokolên qatên bilindtir (wek TCP an [[UDP]]) hîn jî di nav barkêşiya protokola înternetê de têne şandin, mîna ku konteynirek ISO di veguhastina barhilgir de dibe ku pakêtên nameyan dihewîne, ku di encamê de kelûpelan dihewîne. Piraniya malperan Protokola Veguhestina Hîpertekstê ([[HTTP]]) bikar tînin, ku li ser TCP-ê ye, û Protokola Veguhestina Hîpertekstê ya Ewle ([[HTTPS]]) ji bo rûpelên şîfrekirî bikar tînin. [[E-Peyam]] Protokola Veguhestina Nameya Sade ([[SMTP]]) bikar tînin, ku ew jî li ser TCP-ê ye. Ji hêla din ve, DNS bi piranî bi karanîna UDP-ê tê rêvebirin. Bi IPv4 re, gelek stasyonên kar ên di tora şîrket an rêxistinekê de pir caran navnîşanên IP-yên taybet werdigirin, ku bi rêya Wergerandina Navnîşana Torê ([[NAT]]) ji bo ragihandina derve têne wergerandin bo çend navnîşanên IP-yên giştî û bêhempa yên gerdûnî. Ev kompûter nikarin rasterast ji înternetê werin gihîştin, ku bi gelemperî ji ber sedemên ewlehiyê tê xwestin, lê di heman demê de dezavantajên eşkere jî hene. Ji bo IPv6, navnîşanên giştî yên pir zêdetir hene, ji ber vê yekê li gorî <nowiki>RFC 4864</nowiki>, NAT êdî ne hewce ye û fîlterkirina trafîkê nermtir e. === Xerca enerjiyê === Ji bo 2005an, xerckirina enerjiya gerdûnî tenê ji bo xebitandina binesaziya înternetê wekî 123 milyar [[Kîlolîtir|kîlovatsaet]] hate texmînkirin. Li gorî vê lêkolînê, cîhazên bikarhênerên dawîn nehatine hesibandin. Wê demê, ji bo xebitandina înternetê bi qasî 0,8 ji sedî ji hilberîna elektrîkê ya gerdûnî hewce bû. Li gorî texmînekê, para xerckirina elektrîkê ya gerdûnî ji dora 3,9 ji sedî di 2007an de gihîştiye 4,6 ji sedî di sala 2012an de, ku ev yek bi qasî 900 [[Watt|terawat]] tê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ethz.ch/de/news-und-veranstaltungen/eth-news/news/2015/03/wieviel-strom-braucht-das-internet.html |sernav=Wieviel Strom braucht das Internet? |malper=ETH Zürich |tarîx=2015-03-03 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=de }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Ev tevahiya sektora teknolojiya agahdarî û ragihandinê vedihewîne. Xerckirina enerjiyê ya torên mobîl bi teknolojiyê ve girêdayî ye. Bo nimûne, saetek weşana zindî li ser toreke [[5G]] - 5 g CO2 çêkir, lê li ser toreke [[UMTS]], 90 g çêkir (lê bi fîber optîkê tenê 1.5 g).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eon.com/de/ueber-uns/presse/pressemitteilungen/2019/neue-studie-sieht-drastisch-erhoehten-energieverbrauch-von-rechenzentren-durch-neuen-mobilfunkstandard-5G.html |sernav=Neue Studie sieht drastisch erhöhten Energieverbrauch von Rechenzentren durch neuen Mobilfunkstandard 5G |malper=www.eon.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=de }}</ref> Bi giştî, tê payîn ku heta 2023an înternet ji sedî 2 heta 3ê belavbûna CO2 ya cîhanî berpirsiyar be.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pinzler |pêşnav=Petra |tarîx=2023-08-21 |sernav=CO₂-Ausstoß durch Internetnutzung: Ist Surfen schmutziger als Fliegen? |url=https://www.zeit.de/2023/35/co2-ausstoss-internetnutzung-umwelt |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Die Zeit |ziman=de-DE |issn=0044-2070 }}</ref> == Ewlekarî == Ewlekariya agahiyan, an jî ewlehiya IT-ê, ji bo şîrket, ajansên hikûmetê, rêxistinan û bikarhênerên taybet û yên din pir girîng e. Gefên înternetê malware yên wekî vîrusên komputerê, ''keylogger'', ''hespên'' ''trojan'', e-nameyên ''phishing'' û êrîşên din ên ji [[hacker]], [[cracker]] an [[script kiddie]]s vedihewîne. [[Dîwarê agir|Dîwarekî agir]] û [[nermalava antî-vîrusê]] ya nûjen wekî mekanîzmayên parastinê kar dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How the Internet works |paşnav=Gralla |pêşnav=Preston |weşanger=Indianapolis, IN : Que |tarîx=1999 |isbn=978-0-7897-2132-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/howinternetworks00gral }}</ref> === Malware === [[Malware]] nermalava xerabkar e ku bi rêya înternetê ye tê bikaranîn û belavkirin. Ew [[Vîrus (komputer)|vîrusên komputerê]] yên ku bi alîkariya mirovan têne kopî kirin, [[Kurm (komputer)|kurmên komputerê]] yên ku xwe bixweber kopî dikin, nermalava ji bo [[êrîşên înkarkirina xizmetê]], [[Vîrusa fidiyê|virûsa fidiyê]], [[botnet]], û [[spyware]] ku li ser çalakî û celebkirina bikarhêneran rapor dike vedihewîne. Bi gelemperî, ev çalakî sûcê sîber in. Teorîsyenên parastinê di heman demê de li ser îhtîmalên ku hacker şerê sîber bi karanîna rêbazên wekhev di pîvanek mezin de bikar tînin texmîn kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/steveandriole/2020/01/14/cyberwarfare-will-explode-in-2020-because-its-cheap-easy--effective/ |sernav=Cyberwarfare Will Explode In 2020 (Because It’s Cheap, Easy And Effective) |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Andriole |pêşnav=Steve }}</ref> Malware ji bo kes û karsaziyên li ser înternetê pirsgirêkên cidî derdixe holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |sernav=Zero-day malware detection using transferred generative adversarial networks based on deep autoencoders |malper=sclab.yonsei.ac.kr |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2022-04-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220430072512/http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Razak2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Razak |pêşnav=Mohd Faizal Ab |paşnav2=Anuar |pêşnav2=Nor Badrul |paşnav3=Salleh |pêşnav3=Rosli |paşnav4=Firdaus |pêşnav4=Ahmad |tarîx=2016-11-01 |sernav=The rise of “malware”: Bibliometric analysis of malware study |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804516301904 |kovar=Journal of Network and Computer Applications |cild=75 |rr=58–76 |doi=10.1016/j.jnca.2016.08.022 |issn=1084-8045 }}</ref> Li gorî Rapora Gefên Ewlehiya Înternetê (ISTR) ya [[Gen Digital|Symantec]] a 2018an, hejmara guhertoyên malware di 2017an de gihîştiye 669,947,865an, ku du qat ji guhertoyên malware yên 2016an zêdetir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Xiao |pêşnav=Fei |paşnav2=Sun |pêşnav2=Yi |paşnav3=Du |pêşnav3=Donggao |paşnav4=Li |pêşnav4=Xuelei |paşnav5=Luo |pêşnav5=Min |tarîx=2020 |sernav=A Novel Malware Classification Method Based on Crucial Behavior |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1155/2020/6804290 |kovar=Mathematical Problems in Engineering |ziman=en |cild=2020 |hejmar=1 |rr=6804290 |doi=10.1155/2020/6804290 |issn=1563-5147 }}</ref> Sûcên sîber, ku êrîşên malware û herwiha sûcên din ên ku ji hêla komputerê ve têne kirin jî dihewîne, tê pêşbînîkirin ku di 2021an de 6 trîlyon dolar zirarê bide aboriya cîhanê, û bi rêjeya 15% salane zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-2016/ |sernav=Cybercrime To Cost The World $10.5 Trillion Annually By 2025 |malper=cybersecurityventures.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}</ref> Ji sala 2021an vir ve, malware ji bo hedefgirtina pergalên komputerê yên ku binesaziya krîtîk wekî tora belavkirina elektrîkê dimeşînin hatiye sêwirandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eder-Neuhauser |pêşnav=Peter |paşnav2=Zseby |pêşnav2=Tanja |paşnav3=Fabini |pêşnav3=Joachim |tarîx=2019-06-01 |sernav=Malware propagation in smart grid networks: metrics, simulation and comparison of three malware types |url=https://doi.org/10.1007/s11416-018-0325-y |kovar=Journal of Computer Virology and Hacking Techniques |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=109–125 |doi=10.1007/s11416-018-0325-y |issn=2263-8733 }}</ref><ref name="Razak2016"/> Malware dikare were sêwirandin da ku ji algorîtmayên tespîtkirina nermalava antîvîrusê dûr bikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scworld.com/news/obfuscation-batcloak-80-percent-av-engines |sernav=Obfuscation tool 'BatCloak’ can evade 80% of AV engines |malper=SC Media |tarîx=2023-06-12 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Spring |pêşnav=Tom }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://gca.isa.org/blog/how-ransomware-can-evade-antivirus-software |sernav=How Ransomware Can Evade Antivirus Software |malper=gca.isa.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Amos |pêşnav=Zac }}</ref> === Kontrol û çavdêrî === Piraniya çavdêriya komputeran çavdêriya daneyan û trafîka li ser înternetê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=internet-eavesdropping |sernav=Internet Eavesdropping: A Brave New World of Wiretapping: Scientific American |malper=www.sciam.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Bo nimûne, li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], li gorî Qanûna Alîkariya Ragihandinê ji bo Bicîhanîna Qanûnê, divê hemû bangên telefonê û trafîka înternetê ya berfireh (e-name, trafîka webê, peyamên tavilê, hwd.) ji bo çavdêriya rast-dem a bê asteng ji hêla ajansên sepandina qanûnê yên federal ve peyda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.eff.org/issues/calea |sernav=CALEA {{!}} Electronic Frontier Foundation |malper=www.eff.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.eff.org/pages/calea-faq |sernav=CALEA FAQ {{!}} Electronic Frontier Foundation |malper=www.eff.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Girtina pakêtan çavdêriya trafîka daneyan li ser toreke komputerê ye. Komputer bi rêya înternetê bi parçekirina peyaman (e-name, wêne, vîdyo, rûpelên webê, pelan, hwd.) di perçeyên piçûk ên bi navê "pakêt" de têkilî datînin, ku bi rêya toreke komputeran têne rêve kirin, heya ku ew bigihîjin cihê xwe, li wir ew dîsa di "peyamek" temam de têne kom kirin. Amûra girtina pakêtan van pakêtan digire dema ku ew di torê re derbas dibin, da ku naveroka wan bi karanîna bernameyên din lêkolîn bike. Girtina pakêtê amûrek berhevkirina agahdariyê ye, lê ne amûrek analîzê ye. Ango ew "peyaman" berhev dike lê ew wan analîz nake û fêm nake ka ew çi dibêjin. Bernameyên din hewce ne ku analîza trafîkê bikin û daneyên desteserkirî ji bo lêgerîna agahdariyên girîng/bikêrhatî binirxînin. Li gorî Qanûna Alîkariya Ragihandinê ji bo Bicîhanîna Qanûnê, ji hemî dabînkerên telekomunîkasyonê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê xwestin ku teknolojiya şopandina pakêtan saz bikin da ku rê bidin ajansên îstîxbaratê û sepandina qanûnê yên federal ku hemî trafîka înternetê ya berfireh û [[VoIP]] ya xerîdarên xwe bigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf |sernav=American Council on Education vs. FCC, Decision, United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit |malper=www.baller.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2012-09-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120907032500/http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji bo mîqdara mezin a daneyên ku ji girtina pakêtan têne berhevkirin, nermalava çavdêriyê hewce dike ku agahdariya têkildar fîltre bike û rapor bike, wekî karanîna hin peyvan an hevokan, gihîştina hin celeb malperan, an jî bi rêya e-nameyê an sohbetê bi hin aliyan re têkilî daynin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usatoday.com/tech/news/surveillance/2004-10-11-chatroom-surv_x.htm |sernav=USATODAY.com - Government funds chat room surveillance research |malper=www.usatoday.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> Ajansên wekî [[Information Awareness Office]], NSA, [[GCHQ]] û [[FBI]], salane bi milyaran dolar xerc dikin da ku pergalên ji bo desteserkirin û analîzkirina daneyan pêşve bibin, bikirin, bicîh bînin û bixebitînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html |sernav=FBI turns to broad new wiretap method {{!}} Tech News on ZDNet |malper=news.zdnet.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2010-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100407040227/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Sîstemên bi vî rengî ji hêla [[VEVAK|ajansên îranî]] ve têne xebitandin da ku muxalifan nas bikin û tepeser bikin. Tê gotin ku hardware û nermalava pêwîst ji hêla [[Siemens|Siemens AG]] ya almanî û [[Nokia]] ya finlendî ve hatine saz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.debka.com/article/3509/ |sernav=DEBKAfile, Political Analysis, Espionage, Terrorism, Security |malper=www.debka.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> === Sensûrkirin === [[Wêne:Internet Censorship and Surveillance World Map.svg|thumb|Çiqas pembetir be, ewqas xurttir be, kesktir be, ewqas kêmtir be.]] Hin hikûmetên wekî yên [[Myanmar]], [[Îran]], [[Korêya Bakur]], [[Çîn]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]], gihîştina naveroka li ser înternetê di nav axa xwe de, nemaze naveroka siyasî û olî, bi fîlterên navê domain û peyvên sereke sînordar dikin. Li [[Norwêc]], [[Danîmarka]], [[Fînlenda]] û [[Swêd]], pêşkêşkerên sereke yên xizmeta înternetê bi dilxwazî ​​​​qebûl kirine ku gihîştina malperên ku ji hêla rayedaran ve hatine navnîş kirin sînordar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theregister.co.uk/2008/02/18/finnish_policy_censor_activist/ |sernav=Finland censors anti-censorship site {{!}} The Register |malper=www.theregister.co.uk |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Her çend ev navnîşa çavkaniyên qedexekirî tenê malperên pornografiya zarokan ên naskirî tê de hebin jî, naveroka navnîşê veşartî ye. Gelek welatan, di nav de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, qanûn li dijî xwedîkirin an belavkirina hin materyalên wekî [[pornografiya zarokan]], bi rêya înternetê derxistine lê nermalava fîlterê ferz nakin. Gelek bernameyên nermalavê yên belaş an bazirganî yên ku jê re nermalava kontrolkirina naverokê tê gotin, ji bo bikarhêneran hene da ku malperên êrîşkar li ser komputer an torên takekesî asteng bikin da ku gihîştina zarokan ji materyalên pornografîk an jî nîşandana tundûtûjiyê sînordar bikin. == Nivîsandina dîjîtal == Înternetê rê li ber formeke bêhempa ya nivîsandinê vekiriye. Torên civakî jî beşdarî pêşxistina çandeke serhêl a cuda bi derbirînên zimanî yên cihêreng bûne. === Taybetmendî === Înternet ji bo ragihandina nivîskî li seranserê dûrên demkî û fezayî pir guncaw e. Ew aliyên pirmedyayê di forma xwe ya nivîskî de entegre dike ([[emoticon]] - sembolên ku diçin û armanc dikin ku hin rewşên hestyarî temsîl bikin). Wekî din, ew di bin guhertinên domdar de ye û îdîa nake ku diyarker be. Berhemên nivîskî yên li ser înternetê dikarin bi lez biguherin û hewceyê amadebûnek ji bo adaptekirina domdar a pêşkeftinên nû ne. Îmkanên girêdana herêmî û gerdûnî ya peyvên takekesî di nivîsek serhêl de jî dikarin xêzikbûna ku di nivîsek kevneşopî de heye qismî ji holê rakin. Di vê çarçoveyê de, mirov behsa [[hîpermetn]]an jî dike. === Wêje di înternetê === Wêje li ser înternetê peyda dibe û tê nivîsandin. Bi vî awayî cureyên wêjeyî yên wekî [[helbesta dîjîtal]], [[Blog|blogên webê]] û [[nivîsandina hevkar]] derketine holê. Berhemanîna wêjeyî ya serhêl li gorî pîvanên cuda ji wêjeya kevneşopî û hilberîna nivîsê dişopîne. Wêjeya li ser înternetê ji hêla aliyên teknolojiyê, estetîk û ragihandinê ve tê şekilkirin. Mînakî, Neal Stephenson û tîma wî dest bi nivîsandina romanek ("The Mongoliad") li ser înternetê kirin, ku tê de civatek nivîskaran bi awayekî înteraktîf beşdar dibe. Ji bilî nivîsa rastîn, platformek weşana elektronîkî ya taybet ("Subutai") heye ku vîdyo, wêne, celebek [[Wîkîpediya]] û forumek nîqaşê ji bo romanê vedihewîne. == Binerê == * [[ODP]] * [[Linux a kurdî]] * [[World Wide Web]] * [[Ethernet]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1969an li DYAyê]] [[Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] [[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]] [[Kategorî:Îcadên amerîkî]] [[Kategorî:Înternet| ]] [[Kategorî:Teknolojiya dijîtal]] [[Kategorî:Teknolojiya medyayê]] [[Kategorî:Telekomunîkasyon]] [[Kategorî:Xizmetên giştî]] 8d4q9l5j8tfsozfectczj1rw2pp0nd2 0 6434 2006760 2006288 2026-05-04T12:34:04Z Avestaboy 34898 2006760 wikitext text/x-wiki {{Derbar|Îngilistan|Ji bo dewletê Brîtanî,|Keyaniya Yekbûyî}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of England.svg | wêneyê nexşe = England (orthographic projection).svg | demjimêr DST = +1 seet | demjimêr = UTC | dirav kod = GBP | dirav = [[Sterling]] | hatûçûn = çep | nav = ''England''<br/> | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | demonîm = Înglîz<br/>({{ziman-en|English}}) | wêneyê nexşe2 = England in the UK and Europe.svg | wêneyê mertal = Royal arms of England.svg | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | zimanên naskirin = [[Zimanê kornî|Kornî]] | konvansiyonel navê dirêj = Înglistan | koda telefonê = +44 | iso3166kod = GB-ENG | gelhe tîrbûn km2 = 432 | gelhe giştî = 53,012,500<ref>{{Jêder-malper |sernav=2011 Census: Population and Household Estimates for England and Wales, March 2011 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/2011censuspopulationandhouseholdestimatesforenglandandwales/2012-07-16 |malper=www.ons.gov.uk }}</ref> | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe texmînkirin sal = 2019 | gelhe texmînkirin = 56,286,961<ref>{{Jêder-malper |sernav=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland – Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2019estimates |malper=www.ons.gov.uk }}</ref> | rûerd km2 = 130279 | sernav rêber1 = [[Keybanû]] | navê rêber1 = [[Charles III]] | utc offset DST = +1 }} '''Îngilistan''', '''Ingilistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=2:1}}</ref>, '''Înglîzistan''' yan jî '''Îngiltere''', (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''England'') welatek e ku beşek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.Îngilistan li rojavayê xwe bi [[Wêls]] û ji aliyê bakurê ve bi [[Skotlenda]]yê re sinorên axê parve dike. [[Deryaya Îrlendî]] li bakurê rojavayê Îngilîstanê û li başûrê rojava jî [[Deryaya Keltî]] heye. Welat, girava Brîtanya Mezin ji heştan pênc ê giravê ku li bakurê [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] ye û zêdetirî 100 giravên piçûktir, wek [[Giravên Scilly]] û [[Girava Wight]], vedihewîne. Devera ku niha wekî Îngilistan tê binavkirin, yekem car di serdema [[Paleolotîka Jorîn]] de ji hêla mirovên nûjen ve hate niştecîh kirin, lê navê xwe ji [[Angles]] digire ku qebîleyek Alman e ku navê xwe ji nîvgirava [[Anglian]] girtiye ku di sedsalên 5an û 6an de li deverê bi cih bûne. Îngilistan di sedsala 10an de bû dewletek yekgirtî û ji [[Serdema Keşfê]] re, ku di sedsala 15an de dest pê kir, bandorek çandî û qanûnî ya girîng li cîhana berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |sernav=England |tarîx=2008-05-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2008-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080516162153/http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Zimanê Îngilîzî, [[Dêra Anglican]] û hiqûqa Îngilîzî - bingeha pergalên dadrêsî yên gelek welatên din ên li çaraliyê cîhanê - li Îngilistanê pêş ketin û pergala rêvebirî ya parlemanî ya welêt ji aliyê neteweyên din ve bi berfirehî hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> [[Şoreşa pîşesaziyê|Şoreşa Pîşesaziyê]] di sedsala 18an de li Îngilistanê dest pê kir û welat civaka xwe veguherand yekem neteweya pîşesaziyê ya cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |sernav=Industrial Revolution |tarîx=2008-04-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2008-04-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Toponîmî == Navê Îngilistan ya bi îngilîzî "England" ji navê Îngilîzî ya Kevin England, ku tê wateya "welatê Angles" hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/england |sernav=england {{!}} Etymology, origin and meaning of the name england by etymonline |malper=www.etymonline.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> [[Angles]] yek ji eşîrên Almanî bûn ku di [[Serdema Navîn]] a Destpêkê de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] bi cih bûne. [[Angles]] ji nîvgirava Anglia ya li herêma Bay of Kiel (dewleta Almanya ya îro Schleswig-Holstein) a [[Deryaya Baltîk]]ê hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6wgjfd.34 |sernav=England, 1866–1869 |weşanger=University of South Carolina Press |rr=271–284 }}</ref> Bikaranîna herî zû ya tomarkirî ya têgînê, wekî "Engla londe", di wergera sedsala nehan a dereng de ya bi [[Îngilîziya kevin]] a Dîroka Dêrî ya Gelên Îngîlîzî ya Bede ye. Piştre re ev têgîn ji ya nûjen bi wateyek cûda hate bikar anîn ku tê wateya "erdê ku [[Zimanê inglîzî|Îngilîzî]] lê dijîn" û ew mirovên îngilîzî yên ku niha başûr-rojhilatê [[Skotlenda]] ye lê di wî demê beşek ji [[Keyaniya Îngilîzî ya Northumbriay]] yê bûn. Destûra herî pêşîn a pejirandî ya Angles di xebata sedsala 1an de ji aliyê [[Tacitus]] ve di pirtûka ''[[Germania]]'' de, ku tê de peyva latînî Anglii tê bikar anîn, pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-05-20 |sernav=Tacitus |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tacitus&oldid=1088826796 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Etimolojiya navê eşîrê bi xwe ji aliyê lêkolîneran ve tê nîqaşkirin; hatiye pêşnîyar kirin ku ew ji awayê nîvgirava [[Angeln]], ji awaya goşeyî tê. Çawa û çima têgeheke ku ji navê eşîreke ku ji yên din kêmtir e girîngtir bûye, wek Saksonan, ji bo tevahiya welat û gelên wî ku hatiye bikaranîn, nayê zanîn, lê xuya ye ku ev bi edetên bangkirinê ve girêdayî ye. Dibe ku nav ji aliyê gelê almanî yên li [[Brîtanyayê Angli Sakson]] yan jî Saksonên Îngilîzî ji bo ku wan ji Saksonên parzemînî (Eald-Seaxe) yên [[Saksonya Kevin|Saksonya kevin]] di navbera çemên [[Wêser|Weser]] û [[Eider]] de li [[Almanyaya bakur]] cuda bikin, hatibe bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-662-06431-3_2 |sernav=Crystal Lattices |paşnav=Massa |pêşnav=Werner |tarîx=2004 |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-05841-7 |cih=Berlin, Heidelberg |rr=3–11 }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok û serdema kevnar === [[Wêne:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|Stonehenge, bîrdariya neolîtîk.]] [[Wêne:Maiden Castle, Dorchester..jpg|thumb|Dîtina zozanên çiyayê pêşkevtî yê Kela Maiden, Dorset.]] {{Gotara bingehîn|Dîroka Îngilistanê}} Delîlên herî kevn ên naskirî yên hebûna mirovan li devera ku nuha wekî Îngilistan tê zanîn ew Homo antecessor e ku nêzî 780.000 sal berê ye. Hestiyên herî kevn ên proto-mirovan ên ku li Îngilistanê hatine keşfkirin 500.000 sal berê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archaeology.co.uk/articles/specials/timeline/boxgrove.htm |sernav=500000 BC - Boxgrove |paşnav=CA |tarîx=2007-05-24 |malper=Current Archaeology |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Her çend niştecîhên mayînde tenê di nav 6.000 salên dawî de hatibe damezrandin jî ku wekî mirovên nûjen têne zanîn di serdema [[Paleolotîka Jorîn]] de li herêmê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |sernav=Geo-East Special Projects Chalk East - Chalk Economy & Culture |tarîx=2011-03-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2011-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî serdema qeşayê ya dawîn tenê ajalên bi pêsîrî yên mezin ên wekî Mammoth, Bîzon û Gagirdanên bi hirî mane. Nêzîkî 11.000 sal berê, dema ku qeşayê dest bi paşvekişînê kir, mirovan li herêmê ji nû ve dest bi niştecihiyê kirine; lêkolînên genetîkî destnîşan dike ku niştecihên herêmê ji bakurê nîvgirava [[Îberya]]yê hatine. Asta deryayê ji ya îro kêmtir dibe û Brîtanya bi perçeyên bejayiyê bi perçeyên bejayî yên Îrlanda û [[Ewrasya]]yê ve tê girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html |sernav=Quaternary Palaeoenvironments Group (QPG) » History of the major rivers of southern Britain during the Tertiary |malper=www.qpg.geog.cam.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Piştî carek dinê bilindbûna deryayê, 10.000 sal berê ji Îrlenda û piştî du hezar sal berê jî ji [[Ewrasya]]yê hatiye veqetandin. === Serdema navîn === [[Wêne:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|Kopî ya helmeta merasîma Sutton Hoo ya sedsala 7an ji Padîşahiya Rojhilata Anglia.]] Vekişînên leşkerî yên [[Romaya Brîtanya]] ji dagirkirina pagan, şerkerên deryavan ên ji bakur-rojavayê parzemîna [[Ewropa]]yê, bi taybetî [[Sakson]], [[Angles]], [[Jutes]] û [[Frisyan]] re vekirî hiştin ku demek dirêj êrîşî peravên parêzgeha [[Romaya Kevnare|Romayê]] kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800 |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Piştre van koman di sedsalên pêncemîn û şeşan de, di destpêkê de li beşa rojhilatê welêt, bi hejmareke zêde dest pê kir ku bi cih bibin. Di dawiya sedsala 6an de, pêşkevtina wanê bi dehsalan piştî serkeftina Brîtanî li [[Şerê Çiyayê Badon]] hate rawestandin, lê piştre ji nû ve dest pê kir, dor li deştên bi bereket ên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] girt û devera di bin kontrola Brîtanî de daxist rêzek dorpêçên cihê yên li welatê dijwartirîn ên li rojava. Nivîsarên hemdem ên ku vê serdemê vedibêjin pir kêm in, ji ber vê yekê wesifkirina vê serdemê wekî Serdemek Tarî têne zanîn. Ji ber vê yekê cewher û pêşveçûna rûniştina Îngilistanê ya Anglo-Saksonî di nav nakokiyên berbiçav de ye; lihevhatina ku derketiye holê ev e ku ew li başûr û rojhilat di astek mezin de çêbû, lê li bakur û rojava kêmtir girîng bû, ku [[zimanên keltî]] jî li deverên di bin kontrola Anglo-Sakson de berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html |sernav=Fox—The P-Celtic Place-Names of North-East England and South-East Scotland |malper=www.heroicage.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Xirîstiyaniya serdest a [[Romaya Kevnare|Romayê]], bi gelemperî, li herêmên dagirkirî ji hêla paganîzma Anglo-Sakson ve hatibû veguheztin, lê ji sala 597an û pê ve ji hêla mîsyonerên ji [[Romaya Kevnare|Romayê]] ve bi rêberiya [[Augustînus]] ve hate vegerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html |sernav=England History - Part 4 |malper=www.picturesofengland.com |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> === Modern a dereng û hemdem === Di bin [[Padîşahiya Brîtaniya Mezin]] a nû damezrandî de, encamên Civata Qraliyetê û destpêşxeriyên din ên Îngilîzî bi Ronakbîrên [[Skotlenda|Skotlendî]] re li hev kirin da ku di zanist û endezyariyê de nûbûnên biafirînin, dema ku mezinbûna mezin a bazirganiya Brîtanî ya li derveyî welat ku ji hêla Hêza Deryayî ve hatiye parastin rê li ber damezrandina [[Împeratoriya Brîtanî]] vekir. Li hundurê wê [[Şoreşa pîşesaziyê|Şoreşa Pîşesaziyê]] ajot, serdemek guherînek kûr di şert û mercên sosyoekonomîk û çandî yên Îngilîstanê de, di encamê de çandiniya pîşesazî, çêkirin, endezyar û madenê û her weha toreyên nû û pêşeng ên rê, rêhesin û avê ji bo hêsankirina berfirehkirin û geşepêdana wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Vekirina [[Qenala Bridgewater]] a Bakur-rojavayê Îngilîstanê ya sala 1761an de serdema qenalan li [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] da destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Nevell, John (d 1697) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.19920 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di sala 1825an de yekem rêhesinê rêwiyan ên bi lokomotîfên hilmê yên domdar ên cîhanê - [[Trena Stockton û Darlington]] - ji gel re vebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-07-24 |sernav=England |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=England&oldid=1100199090 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> == Demografî == === Niştecîh === [[Wêne:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Nifûsa Înglistan û Wêlsê li gorî deverên îdarî.]] Bi zêdetirî 53 milyon niştecîhên li Înglistan e heta niha welatê herî qelebalix ê [[Keyaniya Yekbûyî]] ye ku ji sedî 84ê tevheviya niştecihan pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |sernav=Niştecih Îngilistan |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Îngilistan weke yekîneyeke ku li hemberî dewletên navneteweyî were pîvandin , ji aliyê nifûsê ve dibe welatê herî mezin 25em a cîhanê. Delîlên genetîkî destnîşan dikin ku ji sedî 75–95 di xeta bav û kalan de ji niştecîhên pêşdîrokî yên ku bi eslê xwe ji [[Nîvgirava Îberî]] hatine û her weha ji sedî 5 jî beşdariyên ji Angles û Saksonan û hêmanek girîng jî ji [[Skandînavya]] (Vîkîng) ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1002/0471780081.ch8 |sernav=Extended Born-Oppenheimer Approximations |tarîx=2006-03-28 |weşanger=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-0-471-78008-3 |cih=Hoboken, NJ, USA |rr=197–223 }}</ref> Lêbelê genetîkzanên din texmînên genetîkê almanî dikin ku heta nîvî-cih digire. === Ziman === Îngilîzî ku îro ji hêla sed mîlyon mirovên ku li çaraliyê cîhanê ve tê axaftin, li ckhê ku îro ya Înglistan e ku li wir zimanê sereke dimîne, derketiye. Li gorî serjimariya sala 2011an, zimanê îngilîzî ji hêla nifûsa Îngilistanê ji sedî 98 ji nifûsê ve baş yan jî pir baş tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures |sernav=Data Viewer - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |malper=www.nomisweb.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Îngilîzî zimanekî [[Zimanên hind û ewropî|Hind-Ewropî]] ye ku ki şax a [[îngilîzî-frisî]] ya malbata cermenî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arlotto |pêşnav=Pam W. |paşnav2=Irby |pêşnav2=Susan P. |tarîx=2020-02-05 |sernav=Orchestrating Value |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429429507 |doi=10.4324/9780429429507 }}</ref> {| class="wikitable" !Ziman !Axaftvanên xwemalî <small>(hezar)</small> |- |Îngilîzî |46,937 |- |Polonî |529 |- |Pencabî |272 |- |Ûrdûyî |266 |- |Bengalî |216 |- |Gujaratî |212 |- |Erebî |152 |- |Fransî |145 |- |Portûgalî |131 |- |Galerkî |8 |- |Kornî |0.6 |- |Yên din |2,267 |- !Giştiya niştecihan |'''51,006''' |} == Binêre == * [[Keyaniya Yekbûyî]] * [[London]] * [[Keyaniya Merciayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|England}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanya Mezin]] [[Kategorî:Înglistan| ]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan]] ik27n761i30qvvexsmc7cz7l5kl0uij 0 8170 2006749 2006738 2026-05-04T12:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir.) 2006749 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X }}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref name=":6"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6jaa28lkr6byce9l1v8uxht5oyl4vnr 0 10663 2006741 2006740 2026-05-04T12:01:41Z Penaber49 39672 2006741 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] [[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[hilweşîna serdema bronz a mezin]] bû. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] f0yno8efl4p2ce39mfck24cwowaafdh 2006742 2006741 2026-05-04T12:02:53Z Penaber49 39672 2006742 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] [[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[hilweşîna serdema bronz a mezin]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0p1bgou0mbs939y2x9cyfk8asbgsqhx 2006743 2006742 2026-05-04T12:04:05Z Penaber49 39672 2006743 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] [[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 43pdts5tyamjoa89a0s4zrjn8lj2dvg 2006744 2006743 2026-05-04T12:06:41Z Penaber49 39672 /* Hilweşîna Hîtîtê */ 2006744 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] [[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] dab43bssrzmpvovjt3stoz2gqhpti40 2006746 2006744 2026-05-04T12:08:24Z Penaber49 39672 2006746 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rrxboocw3v3g2bmzwh60u3l4tbwac6d 2006747 2006746 2026-05-04T12:12:10Z Penaber49 39672 /* Keyaniya nû */ 2006747 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] [[Wêne:Hittites.png|thumb|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] co6tpfmz5kssoh0szh55a72s6c5wg9h 2006750 2006747 2026-05-04T12:13:39Z Penaber49 39672 /* Keyaniya nû */ 2006750 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. [[Wêne:Hittites.png|thumb|350px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6svujie6lj81fd7de5g2439bkq6hm2p 2006751 2006750 2026-05-04T12:14:42Z Penaber49 39672 2006751 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] laeum3g9m9li8jd48uly9q9uws7426y 2006752 2006751 2026-05-04T12:15:56Z Penaber49 39672 2006752 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5euuqfxhu0u2bh7zf0j0umti5ypmn1k 2006753 2006752 2026-05-04T12:17:22Z Penaber49 39672 2006753 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] s3q9dn3ttqd7gxccwh7c5igtlbtfu7p 2006755 2006753 2026-05-04T12:22:47Z Penaber49 39672 /* Keyaniya nû */ 2006755 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Neo hittites (3809112935).jpg|thumb|]] [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8k00ay4v9j4zgi1vo31dev53xq44oh7 2006756 2006755 2026-05-04T12:23:25Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2006755|2006755]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2006756 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] s3q9dn3ttqd7gxccwh7c5igtlbtfu7p 2006758 2006756 2026-05-04T12:30:08Z Penaber49 39672 /* Serdema piştî hîtîtan */ 2006758 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] al5jdsk0c78tqosnpme8qy78xijpskz 2006759 2006758 2026-05-04T12:32:21Z Penaber49 39672 2006759 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya nû === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ye ku frîgiyan ji Rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qg7l98vdoznl3z1a63es1tz0ao8h797 2006761 2006759 2026-05-04T12:34:29Z Penaber49 39672 2006761 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ye ku frîgiyan ji Rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7zc7g6tbkcwryrtyvb58cz8os3m5a28 2006762 2006761 2026-05-04T12:43:39Z Penaber49 39672 2006762 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ye ku frîgiyan ji Rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3ww4c7lvq8tcmtzprvso1f1ywtodxz3 2006765 2006762 2026-05-04T13:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.) 2006765 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ye ku frîgiyan ji Rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] k977jglyop0ds4pj1bhns5gnyyh6qi7 2006783 2006765 2026-05-04T16:15:51Z Penaber49 39672 2006783 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] j4eb95mnuf0bj0g38unp6ofs4qq9742 2006784 2006783 2026-05-04T16:21:29Z Penaber49 39672 2006784 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistan a îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hx4pcsvmn34zmm8rm6zzdhrjd7u30vg 2006785 2006784 2026-05-04T16:26:25Z Penaber49 39672 2006785 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistan a îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] euyn62ugmo2nqng42z4vee9zo3gzf1y 2006786 2006785 2026-05-04T16:27:56Z Penaber49 39672 2006786 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistan a îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 34rgi7v1y4l5pyu3ppy7xz7enynass6 2006789 2006786 2026-05-04T16:31:18Z Penaber49 39672 2006789 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistan a îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4ben7zjv3mbp9crohnkvhkw0wigoeiy 2006791 2006789 2026-05-04T16:31:53Z Penaber49 39672 2006791 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] mhcmfxiwayd990n15f175tcm6zdgd17 2006798 2006791 2026-05-04T16:37:14Z Penaber49 39672 2006798 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê (Bakurê Kurdistana îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan luwî be, ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4dmco03q23weh4pih1t0u9xw7walia9 2006799 2006798 2026-05-04T16:37:54Z Penaber49 39672 2006799 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan luwî be, ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] m7oxa7ssa302k0ptzkwqprvq16e6b1d 2006800 2006799 2026-05-04T16:40:02Z Penaber49 39672 2006800 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan luwî be, ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0lzfpyns0y8xr3j9nxeik3koed3samg 2006802 2006800 2026-05-04T16:42:09Z Penaber49 39672 2006802 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan luwî be, ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. Di dawiyê de hem hiyeroglîfên lûwî û hem jî nivîsa mîxî ji ber nûjeniyekê, an jî alfabeyê kevnar bûn ku diyar e di heman demê de ji Egeyê (bi Brîgiyan re, ku piştre navê xwe Frîgiyan guhertine) û ji Fenîkî û gelên cîran ên li Sûriyeyê ketiye Anatolyayê. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] lmcp1ttwceymef9yen4p4llcpxih0xe 2006803 2006802 2026-05-04T16:43:13Z Penaber49 39672 2006803 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan luwî be, ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0lzfpyns0y8xr3j9nxeik3koed3samg 2006804 2006803 2026-05-04T16:45:19Z Penaber49 39672 /* Serdema piştî hîtîtan */ 2006804 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt. Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn. Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû. === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan luwî be, ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2hbpcu94tig8217ka1kcj9xktybb8mr 2006805 2006804 2026-05-04T16:58:41Z Penaber49 39672 2006805 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2nd ed |cih=London}}</ref> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2nd ed |cih=London}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan luwî be, ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rbrm3lxd5tw7nyx665803dta99h9c9n 2006806 2006805 2026-05-04T17:01:37Z Penaber49 39672 2006806 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2nd ed |cih=London}}</ref> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2nd ed |cih=London}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] e4lqq0q033tdcoxjmg1fc3q6z41lzjd 2006807 2006806 2026-05-04T17:03:02Z Penaber49 39672 2006807 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] p0c5e9mxy2ckusoxz0zgt8zecqlxftp 2006808 2006807 2026-05-04T17:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, --Valahiyên nehewce.) 2006808 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qupmt4um81tckojw968vy98eucio1rj 2006822 2006808 2026-05-04T19:04:19Z Penaber49 39672 2006822 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] l7d6x0etlf2qzmde838o3fruytl0pap 2006823 2006822 2026-05-04T19:06:39Z Penaber49 39672 2006823 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] m48yxg981j9hc6xdz17g6yjumv30612 2006824 2006823 2026-05-04T19:08:48Z Penaber49 39672 2006824 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] lsatt2lxz8o8xschk005ajru2m5ieod 2006825 2006824 2026-05-04T19:13:17Z Penaber49 39672 2006825 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0o6p3r6s7wy3wi6u21cxq95adwvhx7v 2006826 2006825 2026-05-04T19:30:51Z Penaber49 39672 /* Rêveberî */ 2006826 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1gz0f33kz1e953kka840xiq2g59tkcb 2006827 2006826 2026-05-04T19:33:14Z Penaber49 39672 /* Rêveberî */ 2006827 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] pigmfytcgnraswir2op59qvxir0m0rr 2006828 2006827 2026-05-04T19:33:54Z Penaber49 39672 2006828 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] gz2hmtirlmlz83xmphtxupi5ek8nijg 2006829 2006828 2026-05-04T19:40:13Z Penaber49 39672 2006829 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jz8rsm2jnwowc45o6ncp4j4w44k60g7 2006830 2006829 2026-05-04T19:44:08Z Penaber49 39672 2006830 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nwbcy3bkaiqpwxnnokmjxzsovfl91ax 2006831 2006830 2026-05-04T19:48:19Z Penaber49 39672 2006831 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 690ozqgfkb3e6hpibuo2s5ohn4vcldq 2006832 2006831 2026-05-04T19:50:00Z Penaber49 39672 2006832 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] h3vqn0hqiv994s7fr5ln9mexve183u9 2006839 2006832 2026-05-04T21:06:44Z Penaber49 39672 2006839 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankus === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4o5x3sjfqs419e5kfa6s346x0igfuvc 2006840 2006839 2026-05-04T21:11:05Z Penaber49 39672 /* Pankus */ 2006840 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankus === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] doa6yaeodao40nsd7xgduxss3gr23hh 2006841 2006840 2026-05-04T21:12:54Z Penaber49 39672 2006841 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankus === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8meevh5udo1vsfn0zcre6g3gd7yplll 2006842 2006841 2026-05-04T21:14:20Z Penaber49 39672 2006842 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankû === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] dmxmo08lwzgpqhd8q850gjbb9s59mg0 2006843 2006842 2026-05-04T21:18:09Z Penaber49 39672 /* Pankûs */ 2006843 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûş === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] otnj9k01j5k54gtuak5c7a9anidrhsl 2006844 2006843 2026-05-04T21:19:24Z Penaber49 39672 2006844 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûş === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] raswlfyj9abrxirhz9llafmyywsepj1 2006845 2006844 2026-05-04T21:26:24Z Penaber49 39672 2006845 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûş === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ihq0l74dmq8q57k2nhs8ne7drlmzvm3 2006846 2006845 2026-05-04T21:27:10Z Penaber49 39672 2006846 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 9s7zv0sprd8e27pkhwspib8znyq8kxf 2006855 2006846 2026-05-05T04:13:31Z Penaber49 39672 2006855 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] khvlcr63xqnr3hvvb8xgonbhcw1jysr 2006856 2006855 2026-05-05T04:21:30Z Penaber49 39672 /* Rêveberî */ 2006856 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Di dema desthilatdariya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) axa Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] h7wqds0n8vdvj3ba21cgc1xwq5dp5uu 2006857 2006856 2026-05-05T04:25:45Z Penaber49 39672 /* Keyaniya dawî */ 2006857 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] b7bch07q13ykmjj5bvo1v9n7vtwz7pz 2006858 2006857 2026-05-05T04:28:25Z Penaber49 39672 /* Rêveberî */ 2006858 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|380px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] m6f3ryyyrzb5f4cbkmrddjzzh28gdp2 2006859 2006858 2026-05-05T04:29:56Z Penaber49 39672 2006859 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|350px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qtj165vvinl03x7z1m2474eh8ytuuuh 2006860 2006859 2026-05-05T04:30:42Z Penaber49 39672 2006860 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|350px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|350px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qzkrul1qogw6cneaohnk7nvcjg7mg1s 2006861 2006860 2026-05-05T04:31:58Z Penaber49 39672 2006861 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|350px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qtj165vvinl03x7z1m2474eh8ytuuuh 2006862 2006861 2026-05-05T04:32:20Z Penaber49 39672 2006862 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|350px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8fxhsa4iapovur76aulrz3n00lpt1gb 2006863 2006862 2026-05-05T04:32:49Z Penaber49 39672 2006863 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|350px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 71nulb4xf1aagggb0ivp0aha8uahmx3 2006864 2006863 2026-05-05T04:33:19Z Penaber49 39672 2006864 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|240px|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|350px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 99gk8y3e8ms99f1mlai0tal9irmoo00 2006865 2006864 2026-05-05T04:33:44Z Penaber49 39672 2006865 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|240px|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine. === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin. === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû. Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn. === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4x7w4gg40trmvb662b99wxz4h1toxwn 2006866 2006865 2026-05-05T04:44:22Z Penaber49 39672 2006866 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|240px|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] n0r6fljb12ofr0c19ulpw7h8t0c3yw1 2006867 2006866 2026-05-05T04:45:56Z Penaber49 39672 2006867 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|240px|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] p59inywzsfs5tex9opin5eg7zaw1zqx 2006868 2006867 2026-05-05T04:47:52Z Penaber49 39672 2006868 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7yxolcjit07cxdlw5refzab1e8gq96s 2006869 2006868 2026-05-05T04:48:54Z Penaber49 39672 2006869 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qoq0e7q4xobww25i9ooxp7z4yun3ypg 2006870 2006869 2026-05-05T04:50:47Z Penaber49 39672 2006870 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] b14r2qtpjnzi6oaihb2am1td8yy738g 2006871 2006870 2026-05-05T04:53:43Z Penaber49 39672 2006871 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> === Vedîtinên arkeolojîk === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ehqkgui8srsww3hb074ppmsbky3oaqi 2006872 2006871 2026-05-05T04:53:54Z Penaber49 39672 2006872 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] a1pfigvrwow7lc2w9nfz28lpot00w77 2006873 2006872 2026-05-05T05:10:15Z Penaber49 39672 /* Vedîtinên arkeolojîk */ 2006873 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0apyafc7hii7jboto66vpevh1qz8zqw 2006874 2006873 2026-05-05T05:13:09Z Penaber49 39672 2006874 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Incîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] mnqxarlm7lk53d3okcembxmfwn41g6t 2006875 2006874 2026-05-05T05:17:58Z Penaber49 39672 2006875 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] aong34j0ljuniy3b222eevexlbdcyqj 2006876 2006875 2026-05-05T05:21:31Z Penaber49 39672 2006876 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] mmvdap7t22wmdhqsp4kanzzg0hr5hi6 2006877 2006876 2026-05-05T05:23:20Z Penaber49 39672 2006877 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8ereyvkb7lbr7yx20huv9w0netsafq6 2006878 2006877 2026-05-05T05:25:10Z Penaber49 39672 2006878 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6wzt82hh8b75m0su7wx5x2fatbtv5ue 2006879 2006878 2026-05-05T05:30:28Z Penaber49 39672 2006879 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|330px|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jxaip9lxhmpllbrg5yhs24oz1onqbbm 2006880 2006879 2026-05-05T05:31:42Z Penaber49 39672 2006880 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ccn27u4lwudwk00ftkt2mtyh3w5i7u0 2006881 2006880 2026-05-05T05:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2006881 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2xfec08ijm9hduzivvu9olkn9juyjg7 2006882 2006881 2026-05-05T05:35:22Z Penaber49 39672 /* Rêveberî */ 2006882 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nygr0h8y2e6jxi04m674pggsp8uf063 2006930 2006882 2026-05-05T10:07:53Z Penaber49 39672 2006930 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bm7rsdop3d0e6gy7b5b39iq10wi1l3x 2006935 2006930 2026-05-05T10:13:19Z Penaber49 39672 2006935 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rissogilu4syoi7z3gi3kumxs97m5pj 2006937 2006935 2026-05-05T10:14:48Z Penaber49 39672 2006937 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 62ifpkbjg0a103049frgei0eywn4gvt 2006939 2006937 2026-05-05T10:19:31Z Penaber49 39672 2006939 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] por46wq9qjltolhbvjxi4brimbyf3nu 2006942 2006939 2026-05-05T10:23:11Z Penaber49 39672 2006942 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 43momsjqhrflsxoas1607uk9mh6wepn 2006947 2006942 2026-05-05T10:29:28Z Penaber49 39672 2006947 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1x5cofxv1j33t48p58nqbou5httf7es 2006948 2006947 2026-05-05T10:30:35Z Penaber49 39672 2006948 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazköyê hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jsbzi8lhf1w3z9kuuz17pdjiprftfnz 2006953 2006948 2026-05-05T10:35:11Z Penaber49 39672 2006953 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] k5o9c723xe3tilh1ovm6qvdzg2qxv1x 2006957 2006953 2026-05-05T10:45:11Z Penaber49 39672 2006957 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] h4o2iv530m0j4fijb2bj0166hzl0o1j 2006959 2006957 2026-05-05T10:47:49Z Penaber49 39672 2006959 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir. Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8b195hw88ne3dwammx2y5k37qux1ja9 2006962 2006959 2026-05-05T10:49:16Z Penaber49 39672 2006962 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir. Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 87dtyratmrznahr9iseb7e3a0s61w1l 2006966 2006962 2026-05-05T10:50:39Z Penaber49 39672 2006966 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir. Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin. === Nivîsar === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cqm3xjcyoe85tm07jdxjx13y5j3nx0l 2006970 2006966 2026-05-05T10:53:01Z Penaber49 39672 2006970 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir. Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin. === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku bi zimanê akadî ku zimanê dîplomatîk ê wê demê bû an jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1lzs977mnbl8a2xx6481fysnrvjipws 2006974 2006970 2026-05-05T10:56:36Z Penaber49 39672 2006974 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir. Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin. === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ff7ifh50puvkezi8urvbe2y7lnqgqtp 2006975 2006974 2026-05-05T10:59:47Z Penaber49 39672 2006975 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berî zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir. Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin. === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5eta08h1fu7kbgv8ptd8acsamre1su1 2006979 2006975 2026-05-05T11:13:56Z Penaber49 39672 /* Vedîtinên arkeolojîk */ 2006979 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide. Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû. Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin. Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan. Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir. Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin. === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qmtmemhqrsfirbd9vbda2ztofdkjuf7 2006981 2006979 2026-05-05T11:20:47Z Penaber49 39672 2006981 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4ewjzhftrsdzsn1xlyzrl2nfypk97ae 2006984 2006981 2026-05-05T11:23:00Z Penaber49 39672 2006984 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] a7ydward5gocs88r3ld4qanw7bt0c8v 2006986 2006984 2026-05-05T11:27:12Z Penaber49 39672 2006986 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5uljzz94j1ftr4qvmtxrrn97t2szo0y 2006992 2006986 2026-05-05T11:32:35Z Penaber49 39672 2006992 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0mzuvhmnpurfevh7aw6xnwp5zkda0jc 2006998 2006992 2026-05-05T11:34:41Z Penaber49 39672 2006998 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6tqiemj5pltc3yn6i3qsobhejqkf3xk 2007001 2006998 2026-05-05T11:36:21Z Penaber49 39672 2007001 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bnmafcej9umx94w4artwsh8wvm1lw0o 2007003 2007001 2026-05-05T11:38:29Z Penaber49 39672 2007003 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 39l1wjk7gkz9krf4pkos89mufekz93n 2007005 2007003 2026-05-05T11:39:51Z Penaber49 39672 2007005 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jie7qjsqf6wjk6sch3iugtrb02zpkyr 0 15798 2006745 1994939 2026-05-04T12:07:29Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2006745 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{Hlist|Bajar|Paytext}} }} '''Şam''' an jî '''Dimeşq''' ({{bi-ar|دمشق|Dimeşq }}, {{bi-ar|الشام|aš-Šām}}), bajar û paytexta herî kevin a cîhanê ye ku heta niha bê navber bûye cihwarê mirovî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793;jsessionid=31B857A2C390E3F3A6799D062BB43824 |sernav=Damascus |paşnav=Bowker |pêşnav=John |tarîx=2003-01-01 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280094-7 |ziman=en |doi=10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793 }}</ref> Dimeşk niha paytexta [[Sûrî|Sûriyeyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nybooks.com/online/2013/08/02/damascus-whats-left/ |sernav=Damascus: What's Left {{!}} Sarah Birke |paşnav=Birke |pêşnav=Sarah |malper=The New York Review of Books |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-31 }}</ref> Li bajêr [[ereb]], [[kurd]] û [[Suryanî|asûr]] bi hev re dijîn. Hejmara niştecihên bajêr bi fermî nêzîkî 2,5 milyon kesan e. Bi tevahiya herêmên bi ser bajêr ve zêdetirî 6 milyon kes li herêmê dijîn. Bajêr li başûrê rojavayê Sûriyê ye û navenda herêmeke mezin a metropolê ye. Bajêr nav qontarên rojhilatê rêzeçiyayên Antî-Libnanê de li ser deştek ku 680 mêtre ji asta deryayê bilindtir e hatiye avakirin. Şam 80 kîlomêtre li rojavayê [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin û ji ber bandora siya baranê li Şamê avhewayek ziwa serdest e. [[Çemê Baradayê]] di nava navenda bajarê re derbas dibe. Şam yek ji kevintirîn bajar e ku bi berdewamî bûye cihwarê mirovahiyê. Mirov li bajêr di hezarsala 3yem a berî zayînê de bi cih bûne. Ji sala 661 heta 750an weke paytexta [[Xanedana Emewiyan|Xîlafeta Emewiyan]] hatiye hilbijartin. Piştî biserketina [[Xanedana Ebasiyan]], desthilatdariya Îslamê ji Şamê derbasê [[Bexda]]yê nûye. Bajêr girîngiya xwe di Serdema Ebasiyan winda dike û careke din dîsa di [[Xanedana Eyûbiyan|Serdema Eyûbîyan]] û [[Memlûk]]an de bûye navendek girîng a desthilatdariya Eyûbiyan û Memlûkan. Bajêr niha navenda rêveberiya navendî ya Sûriyê ye. Taxa bajêr a kevn ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê bermahiyê mirovahiyê hatiye parastin. Peykereke împeratorê kurd ê ku serokatiya [[eyûbiyan]] kiriye, [[Selahedînê Eyûbî]] jî li bajêr e. == Etîmolojî == Navê Şamê yekem car di lîsteya erdnîgarî ya Thutmose III de wekî ''tmśq'' (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱) berî zayînê di sedsala 15an de derketiye holê. Etîmolojiya navê kevnar ''tmśq'' ne diyar e. Bi akadî nav wekî Imerišú (𒀲𒋙), bi misirî ''tmśq'' (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱), bi erebiya kevn Damašq (𐡃𐡌𐡔𐡒) û wekê Dammeiśeq jî (דַּמֶּשָ) di îbraniya Încîlê de hatiye dîtin. Di nivîsên akadî yên sedsala 14em a berê zayînê de nav wekê Dimasqa (𒁲𒈦𒋡), Dimašqì (𒁲𒈦𒀸𒄀) ve Dimašqa (𒁲𒈦𒀸𒋡) hatiye dîtin. Paşnivîsên navî yên aramî yên paşîn ''resh'' (bi gelemperî tîpa r di peyvê cih digire) dibe ku di bin bandora koka dr de maye ku tê wateya "avahî" yê. Ji ber vê yekê, navê bajêr bi îngilîzî û latînî ''Damascus'' e ku ji yewnanî Δαμασκός hatiye derxistin û ji Darmeśeq ya Qumranî (דרמשק) û Darmsûq (ܕܪܡܣܘܩ) bi suryanî" tê wateya "erdeke avdaniya baş", derketiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dion |pêşnav=Paul E. |tarîx=1988 |sernav=Review of Ancient Damascus: A Historical Study of the Syrian City-State from Earliest Times Until Its Fall to the Assyrians in 732 B. C. E. |url=https://www.jstor.org/stable/1357008 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |hejmar=270 |rr=97–100 |doi=10.2307/1357008 |issn=0003-097X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cross |pêşnav=Frank Moore |tarîx=1972 |sernav=The Stele Dedicated to Melcarth by Ben-Hadad of Damascus |url=https://www.jstor.org/stable/1356214 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |hejmar=205 |rr=36–42 |doi=10.2307/1356214 |issn=0003-097X }}</ref> Bi erebî ji bajêr re Dimaşq (دمشق Dimašq) hatiye gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm |sernav=Kalmasoft - Database of Syriac Arabic Common Words |malper=www.kalmasoft.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-31 |roja-arşîvê=2021-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210616165306/https://kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Navê bajarê ji aliyê welatiyên Şamê, Sûriyê û cîranên erebên din ku li derveyî bajarê dijîn (eş-Şam) wekî aş-Şam tê zanîn. Aš-Šām peyveke erebiye ku ji bo "Şam" û ji bo "Sûriye" yê hatiye bikaranîn. Ya dawîn û bi taybetî herêma dîrokî ya Sûriyê, bi navê Bilād aš-Šām (بلاد الشام, ''welatê Şamê'') hatiye binavkirin. Peyva paşîn ji hêla etîmolojîk ve tê wateya "welatê milê çepê" yan jî "bakur" ku wekî kesek li Hîcazê ber bi rojhilat ve ku ber bi hilatina rojê ve ye ku bakur ber bi çepê ve dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1589831285 |sernav=A political history of the Arameans: from their origins to the end of their polities |paşnav=Younger |pêşnav=K. Lawson |tarîx=2016 |weşanger=SBL Press |isbn=978-1-58983-128-5 |series=Archaeology and biblical studies |cih=Atlanta (Ga.) }}</ref> == Erdnîgarî == Şam li cihekî stratejîk ê li ser deşteke 680 mêtre ku ji asta deryayê bilind e hatiye avakirin û bi qasî 80 kîlomêtre dûrê [[Derya Navîn]] e ku ji aliyê [[Çiyayên Antî-Libnanê]] ve hatiye parastin. [[Çemê Baradayê]] di navenda bajêr ve derbas dibe û bajêr li ser xaçerêyeke di navbera riyên bazirganiyê de cih digire. Rêya bakur-başûr Misirê bi Asyaya Biçûk ve girêdide û rêya rojhilat-rojava [[Libnan]]ê bi geliyê [[Çemê Firatê]] ve girê dide. Di qadê de lûtkeyên bi bilindahiya 3000 mêtre hene û barîna ji [[Deryaya Navîn]] asteng dikin ku ji ber vê yekê herêma Şamê carinan di bin bandora avhewayeke ziwa de ye. Lêbelê di demên kevnar de ev yek ji hêla [[Çemê Baradayê]] ku ji çemên çiyayan ên ku ji berfê dihelin ve hatiye kêm kirin. Şam ji aliyê zeviyên çandiniyê yên avdanî ku ji demên kevnar ve gelek sebze, dexl û fêkî lê têne çandin, hatiye dorpêçkirin. Nexşeyên Sûriyê yên Romayê diyar dikin ku Çemê Baradayê li rojhilatê Şamê diherike golên biçûk. Îro jê re dibêjin Bahira Atayba ku tê wateya gola dudil. [[Wêne:Barada river in Damascus (April 2009).jpg|thumb|Dîmenek ji Çemê Baradayê, li kêleka otêla Four Seasons li navenda bajarê Şamê ku demên [[Çemê Baradayê]] bilind dibe hatiye kişandin.]] Bajarê kevn ê Şamê ku bi dîwarên bajêr ve hatiye dorpêçkirin, li peravê başûrê Çemê Baradayê ye ku çem li vê deverê ziwa bûye. Li başûrêrojhilat, bakur û bakurêrojhilat ji hêla deverên derbajarî yên ku dîroka wan vedigere heya [[Serdema Navîn]] tê dorpêç kirin: Li başûrêrojavayê taxa Mîdan, li bakur û bakurêrojavayê taxa Sarûja û Îmara hene. Van taxan bi di destpêkê de li ser rêyên ku ji bajêr derdiketin, li nêzîkê gorên kesayetên dînî hatine avakirin. Di sedsala 19an de gundên derdorê li ser qûntarên Cebel Qasiûn ku ber bi bajar ve mezin bûne, cihê taxa el-Salihiyê ye ku navenda taxê li pîrozgeha girîng a Şêxê Endulusiya serdema navîn û fîlozof Ibn Erebî ye. Li van taxên nû di destpêkê de leşkerên kurd û penaberên misilman ên ji herêmên [[Ewropa]]yê yên Împaratoriya Osmanî yên ku ketibûn bin desthilatdariya xirîstiyanan, hatine bicihkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://romeartlover.tripod.com/Damasco1.html |sernav=Damascus - the Ancient Town |malper=romeartlover.tripod.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ji dawiya sedsala 19an û pê ve navendek îdarî û bazirganî ya nûjen dest pê kir ku li rojavayê bajarê kevn, li derdora [[Çemê Baradayê]] ku navenda wê li devera ku bi navê al-Marjeh an "mêrg" tê zanîn, vedibe. El-Merceh di demek kurt de dibe navê ku di destpêkê de meydana navendî ya Şamê ya nûjen bû ku qada bajêr di nav de bû. Dadgehên dadweriyê, postexane û stasyona trenê hinekî ber bi başûr ve li cihekî bilind rawestiyane. Çaryeka niştecihbûnê ya [[ewropî]] bi awayekî bilez dest pê kir ku li ser rêya ku di navbera Merceh û el-Salihiyê de hatiye avakirin. Navenda bazirganî û îdarî ya bajarê nû hêdî hêdî ber bi bakur ve hinekî ber bi vê deverê ve hate veguhastin. == Avhewa == Ji ber bandora siya baranê ya Çiyayên Antî-Libnanê û herikîna deryayê ya serdest e Şam di pergala Köppen-Geiger de ye û xwediyê avhewayek hişk a hênik e. Di demsala havînan de germe zuha û şilahiya hewayê kêm e. Zivistan hênik û hinekî bi baran e û barîna berfê kêm e. Payîz kurt û sivik e lê guheztina germahiyên havînan ji nişka ve pêk tê. Barana salane li dora 130 mm ye, ji cotmehê heta gulanê pêk tê. == Dîrok == === Niştecihên destpêkê === Dîroka Karbon-14 li Tell Ramad, li derûdora Şamê, destnîşan dike dibe ku li wir ji nîvê duyemîn ê hezarsala heftemîn a berî zayînê de (li dora 6300 berî zayînê) bûye wargeha mirovahiyê. Tevî ku heta hezarsala duyem a berî zayînê di nava sûrên Şamê de cihwarbûneke mezin tunebû, delîlên niştecihbûnê li deşta Çemên Baradayê ya berfireh a ku vedigere 9000 salên berê zayînê, heye.<ref name="Burd2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Burd |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=The Asia Pacific Burns Association |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.burns.2005.01.005 |kovar=Burns |cild=31 |hejmar=4 |rr=534 |doi=10.1016/j.burns.2005.01.005 |issn=0305-4179 }}</ref> === Serdema bironza dereng === Hinek tomarên kevnar ên Misirê ji nameyên Amarnayên 1350 salê berî zayînê ne, behsa dema ku Şam (bi navê Dîmasqu) ji hêla padîşah Biryawaza ve hatiye rêvebirin, dike. Navçeya Şamê, û her weha tevahiya Sûriyê, derdora sala 1260 berî zayînê, di navbera Hîtîtiyan ji bakur û Misriyan ji başûr ve dibe qada şer.<ref name="Burd2005"/> Şerê Hîtîtan û Misiriyan bi peymaneke îmzekirî di navbera Hattusili III û Ramesses II de bi dawî dibe.<ref name="Burd2005"/> Hatina gelên deryayî li dora 1200 salê berî zayînê, dawiya Serdema Bronz li herêmê nîşan dide ku şerê bi xwe re aniye herêma Şamê. Şam tenê parçeyek derdor bû ku bi piranî bandor li navendên nifûsa mezin ên Sûriya kevn kiriye. Van bûyeran pêşveçûna Şamê wekî navendek nû ya bibandor a ku bi derbasbûna ji [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] berbi [[Serdema hesinî|Serdema Hesin]] ve derxistiye holê.<ref name="Burd2005"/> === Serdema gelên suryani === Şam yekem car wekî bajarekî girîng di dema hatina suryanî, gelê Semîtîk de, di sedsala 11an ê berî zayînê de hatiye tomar kirin. Di destpêka hezarsala yekem a berî zayînê de, çend padîşahiyên aramî ava bûn û [[suryanî]]yan dev ji jiyana xwe ya koçerî berda û dewletên eşîrî yên federe ava kirin. Yek ji van padîşahiyan Aram-Şam e ku navenda rêveberiyê bajarê Şamê bû. [[Suryanî]] ku bê şer ketin bajêr, ji bo mala xwe ya nû navê "Dimaşqû" li xwe kirin. Bi dîtina potansiyela çandiniyê ya devera nepêşveçûyî aramiyan pergala belavkirina avê ya Şamê bi çêkirina qenal û tunelan avê ku kargêriya Çemê Baradayê herî zêde kiriye, pergala ava Şamê avakirin. Heman tora avê ji hêla [[Romaya Kevnare|Romayiyan]] û [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] ve hate baştir kirin ku îro jî bingeha pergala avê ya beşa kevn a bajêr pêk tîne.<ref name="Burd2005"/> === Serdema greko-romayiyan === [[Wêne:The Jupiter temple in Damascus.jpg|thumb|Kavilên Perestgeha Jupiterê li ber deriyê El-Hamidiye Souq]] Şam ji aliyê Îskenderê Makedonî ve hate dagirkirin. Piştî mirina Îskender di sala 323an berî zayînê de, Şam dibe qada şerê di navbera împaratoriyên Selûkî û Ptolemayiyan. Kontrola bajêr gelek caran ji împeratoriyek din derbasî împeratoriya yek din dibe. Seleucus I Nicator, yek ji serleşkerên Skender, Entakya kir paytexta împaratoriya xwe ya berfireh ku dibe sedema kêmbûna girîngiya Şamê li gorî bajarên nû yên Seleukiyan wekê bajarê Laziqiya li bakur. Piştre [[Demetrius III]], Philopator bajar li gorî pergala hîpodamî ya yewnanî ji nû ve ava kir û navê bajêr wekê "Demetrias" guhert.<ref>{{Jêder-malper |url=https://trove.nla.gov.au/work/32915052 |sernav=Trove |malper=trove.nla.gov.au |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref> Di sala 64 berê zayînê de serleşkerê Romayî Pompey rojavayê Sûriyê bi rêveberiya xwe ve girê dide. Romayiyan Şamê bidest xistin û li pey re Şamê xistin nav koma deh bajarên ku bi navê Dekapolîs dihatin naskirin, ku bi xwe jî di nav parêzgeha Sûriyê de bûn û ew jî wek rêveberiyek otonom hatin naskirin. Piştî ku Pompey herêmê bidest xist, bajarê Şamê bi tevahî ji aliyê Romayiyan ve ji nû ve hate dîzaynkirin. Heya îro jî Bajarê Kevin ê Şamê awayên çargoşe yê bajarê Romayê, di du herêmên xwe yên sereke diparêze.<ref name=":0"/> === Serdema nûjen === ==== Sedsala 20an ==== Di salên destpêkê ya sedsala 20an de, hestên neteweperestî li Şamê, di destpêkê de di berjewendiya wê de çandî, dest bi rengekî siyasî kir ku bi giranî bertekek li hember bernameya tirkkirinê ya hukûmeta Komîteya Îttîhad û Terakkî dide nîşan ku di sala 1908an de li Stenbolê hatiye damezrandin. Di salên 1915an û 1916an de darvekirina çend rewşenbîrên welatparêz ji aliyê waliyê Şamê Cemal Paşa ve li Beyrût û Şamê hestên neteweperestiyê geştir kir û di sala 1918an de dema ku hêzên Serhildana Ereban û hêzên Împeratoriya Brîtanî nêzîk bûn, welatiyan gule li ser leşkerên tirkên vekişiyan, reşandin. [[Wêne:Emir Faisal; Lt. Colonel T.E. Lawrence - early 1918.jpg|thumb|çep|Qralê Sûriyê Feysel û T.E. Lawrence li Şamê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem (1918).]] Di 1ê cotmeha sala 1918an de T.E. Lawrence ket Şamê ku hatina sêyem a rojê ya yekem Tûgaya Hespên Ronahî ya 3ê ya Avusturalya bû ku ji hêla Major A.C.N. 'Harry' Olden ve dihata birêvebirin. Piştî du rojan, di 3ê çiriya pêşîn a sala 1918an hêzên serhildana Ereban bi serokatiya mîr Feysel jî ketin Şamê. Hikûmeteke leşkerî ya di bin serokatiya Şukrî Paşa de hate binavkirin û Feysel ibn Huseyn jî dibe şahê Sûriyê. Dema ku hikûmeta nû ya Bolşevîk li Rûsyayê Peymana Sykes-Picot eşkere kir ku tê de Brîtanya û Fransa li hev kiribûn ku rojhilata erebî di navbera xwe de parve bikin, rageşiya siyasî di mijdara sala 1917an de rabû. Di 17ê Mijdarê de daxuyaniyeke nû ya Frenko-Îngilîzan soza "azadiya tamî û teqez a gelên ku ev demeke dirêj e ji aliyê tirkan ve hatine bindestkirin" hat dayîn. Kongreya Neteweyî ya Sûriyeyê di meha Adarê de destûreke bingehîn a demokratîk qebûl kir. Lêbelê, Konferansa Versailles li ser Sûriyê fermanek dabû Fransa û di sala 1920an de artêşek fransî bi fermandariya General Mariano Goybet Çiyayên Dij-Lûbnanê derbas bû û seferek berevaniyê ya piçûk a Sûriyê di şerê Maysalun de têk bir û ket Şamê. Fransiyan Şamê wekê paytextê Koma Miletan ji bo Sûriyê diyarkirin. [[Wêne:Damascus Opera House.jpg|thumb|Avahiya Opera Şamê ku di sala 2004an de hatiye vekirin]] Dema ku di sala 1925an de Serhildana Mezin a Sûriyê li Hauranê li Şamê belav bû, Fransiyan di 9ê gulana sala 1926an de bajar bi çekên giran, bombebaran û topbaran kirin. Di encamê de, devera bajarê kevin di navbera El-Hamidiye Soûq û Medhet Paşa Soûq de bi temamî şewitî û gelek kes mirin û ji wê demê ve vir ve bi navê El-Hariqa ("agir") tê naskirin. Bajarê kevin bi têlan hat dorpêçkirin ku rê li ber derbasbûna serhildêran ji Ghouta bigire û rêyek nû li derveyî benderên bakur hate çêkirin ku tevgera wesayîtên zirxî hêsan bike. Di 21ê hezîran sala 1941an de, 3 hefte piştî kampanyaya Hevalbendên Sûriye-Libnanê, Şam ji hêla hêzên Frensî yên Vichy ve ji hêla hêzek tevlihev a Hindistanê ya Brîtanî û Frensa Azad ve hate zeftkirin. Fransiyan di sala 1946an de, piştî destwerdana Îngîlîzan a di dema Krîza Şam de, li hev kirin ku bivekişin û bi vî awayî Sûriye bi tevahî serbixwe dibe û bajarê Şamê wekê paytext Sûriyê dimîne. ==== Şerê navxweyî ==== Di çileya sala 2012an de, pevçûnên di navbera artêşa nîzamî û serhildayan de gihiştin derûdora Şamê ku li gorî agahiyan rê nadin ku xelk derkevin an jî bigihêjin malên xwe, nemaze dema ku operasyonên ewlekarî li wir ji dawiya Çile heta Sibata tundtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://syria-today.com/index.php/life/18976-dead-ends |sernav=Syria Today {{!}} Dead Ends |tarîx=2012-03-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |tarîxa-arşîvê=2012-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120321225005/http://syria-today.com/index.php/life/18976-dead-ends |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di hezîrana sala 2012an de dema ku leşker li kolanan şerê Artêşa Azad a Sûriyê dikirin, gule û perçeyên şarapnelan bi şev li Şamê li avahiyên welatiyan diketin. Li gorî niştecîhan û vîdyoya amatorê ku li ser înternetê hate weşandin, pevçunên tund ên şerê tifingan xûya dibûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.haaretz.com/2012-06-10/ty-article/heavy-gunfire-in-syrias-capital-during-weekend/0000017f-f683-d887-a7ff-fee727e70000 |sernav=Heavy Gunfire in Syria's Capital During Weekend |malper=Haaretz |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şam bi bombebarana giran di kanûna sala 2017an de dest bi pêleke din ya bombebarankirinê kir û di sibata sala 2018an de êrîşek bi navê Êrîşa Rif Dîmeşq da destpêkirin. Di 20ê gulana sala 2018an de, piştî 7 salan piştî derxistina DAIŞê ji Kampa Yermûkê, Şam û tevahiya parêzgeha Rif Dîmeşq bi temamî ketin bin kontrola hikûmetê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> Melkite Greek Catholic Church, Damascus, Syria.jpg|Katedrala Yewnanî-Melkite ya Patrîkalî ya Daweta Xatûna Me. Syriac Catholic Church, Damascus 01.jpg|Katedrala Katolîk a Suryanî ya Saint Paul. Damascus-Bab Kisan.jpg|Şapela Ezîz Paul File:Syria, Damascus, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus.jpg|Mizgefta Umayyad. Sayyidah Ruqayya Mosque 03.jpg|Mizgefta Sayyidah Ruqayya </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Damascus}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|30|35|N|36|18|33|E|type:city(1711000)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Sûriyê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Sûriyê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Şam| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] rbxzb8uni7nk6ili3mjjpi1nbfjh75z 2006764 2006745 2026-05-04T13:22:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2006764 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{Hlist|Bajar|Paytext}} }} '''Şam''' an jî '''Dimeşq''' ({{bi-ar|دمشق|Dimeşq }}, {{bi-ar|الشام|aš-Šām}}), bajar û paytexta herî kevin a cîhanê ye ku heta niha bê navber bûye cihwarê mirovî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793;jsessionid=31B857A2C390E3F3A6799D062BB43824 |sernav=Damascus |paşnav=Bowker |pêşnav=John |tarîx=2003-01-01 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280094-7 |ziman=en |doi=10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793 }}</ref> Dimeşk niha paytexta [[Sûrî|Sûriyeyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nybooks.com/online/2013/08/02/damascus-whats-left/ |sernav=Damascus: What's Left {{!}} Sarah Birke |paşnav=Birke |pêşnav=Sarah |malper=The New York Review of Books |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-31 }}</ref> Li bajêr [[ereb]], [[kurd]] û [[Suryanî|asûr]] bi hev re dijîn. Hejmara niştecihên bajêr bi fermî nêzîkî 2,5 milyon kesan e. Bi tevahiya herêmên bi ser bajêr ve zêdetirî 6 milyon kes li herêmê dijîn. Bajêr li başûrê rojavayê Sûriyê ye û navenda herêmeke mezin a metropolê ye. Bajêr nav qontarên rojhilatê rêzeçiyayên Antî-Libnanê de li ser deştek ku 680 mêtre ji asta deryayê bilindtir e hatiye avakirin. Şam 80 kîlomêtre li rojavayê [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin û ji ber bandora siya baranê li Şamê avhewayek ziwa serdest e. [[Çemê Baradayê]] di nava navenda bajarê re derbas dibe. Şam yek ji kevintirîn bajar e ku bi berdewamî bûye cihwarê mirovahiyê. Mirov li bajêr di hezarsala 3yem a berî zayînê de bi cih bûne. Ji sala 661 heta 750an weke paytexta [[Xanedana Emewiyan|Xîlafeta Emewiyan]] hatiye hilbijartin. Piştî biserketina [[Xanedana Ebasiyan]], desthilatdariya Îslamê ji Şamê derbasê [[Bexda]]yê nûye. Bajêr girîngiya xwe di Serdema Ebasiyan winda dike û careke din dîsa di [[Xanedana Eyûbiyan|Serdema Eyûbîyan]] û [[Memlûk]]an de bûye navendek girîng a desthilatdariya Eyûbiyan û Memlûkan. Bajêr niha navenda rêveberiya navendî ya Sûriyê ye. Taxa bajêr a kevn ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê bermahiyê mirovahiyê hatiye parastin. Peykereke împeratorê kurd ê ku serokatiya [[eyûbiyan]] kiriye, [[Selahedînê Eyûbî]] jî li bajêr e. == Etîmolojî == Navê Şamê yekem car di lîsteya erdnîgarî ya Thutmose III de wekî ''tmśq'' (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱) berî zayînê di sedsala 15an de derketiye holê. Etîmolojiya navê kevnar ''tmśq'' ne diyar e. Bi akadî nav wekî Imerišú (𒀲𒋙), bi misirî ''tmśq'' (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱), bi erebiya kevn Damašq (𐡃𐡌𐡔𐡒) û wekê Dammeiśeq jî (דַּמֶּשָ) di îbraniya Încîlê de hatiye dîtin. Di nivîsên akadî yên sedsala 14em a berê zayînê de nav wekê Dimasqa (𒁲𒈦𒋡), Dimašqì (𒁲𒈦𒀸𒄀) ve Dimašqa (𒁲𒈦𒀸𒋡) hatiye dîtin. Paşnivîsên navî yên aramî yên paşîn ''resh'' (bi gelemperî tîpa r di peyvê cih digire) dibe ku di bin bandora koka dr de maye ku tê wateya "avahî" yê. Ji ber vê yekê, navê bajêr bi îngilîzî û latînî ''Damascus'' e ku ji yewnanî Δαμασκός hatiye derxistin û ji Darmeśeq ya Qumranî (דרמשק) û Darmsûq (ܕܪܡܣܘܩ) bi suryanî" tê wateya "erdeke avdaniya baş", derketiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dion |pêşnav=Paul E. |tarîx=1988 |sernav=Review of Ancient Damascus: A Historical Study of the Syrian City-State from Earliest Times Until Its Fall to the Assyrians in 732 B. C. E. |url=https://www.jstor.org/stable/1357008 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |hejmar=270 |rr=97–100 |doi=10.2307/1357008 |issn=0003-097X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cross |pêşnav=Frank Moore |tarîx=1972 |sernav=The Stele Dedicated to Melcarth by Ben-Hadad of Damascus |url=https://www.jstor.org/stable/1356214 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |hejmar=205 |rr=36–42 |doi=10.2307/1356214 |issn=0003-097X }}</ref> Bi erebî ji bajêr re Dimaşq (دمشق Dimašq) hatiye gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm |sernav=Kalmasoft - Database of Syriac Arabic Common Words |malper=www.kalmasoft.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-31 |roja-arşîvê=2021-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210616165306/https://kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Navê bajarê ji aliyê welatiyên Şamê, Sûriyê û cîranên erebên din ku li derveyî bajarê dijîn (eş-Şam) wekî aş-Şam tê zanîn. Aš-Šām peyveke erebiye ku ji bo "Şam" û ji bo "Sûriye" yê hatiye bikaranîn. Ya dawîn û bi taybetî herêma dîrokî ya Sûriyê, bi navê Bilād aš-Šām (بلاد الشام, ''welatê Şamê'') hatiye binavkirin. Peyva paşîn ji hêla etîmolojîk ve tê wateya "welatê milê çepê" yan jî "bakur" ku wekî kesek li Hîcazê ber bi rojhilat ve ku ber bi hilatina rojê ve ye ku bakur ber bi çepê ve dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1589831285 |sernav=A political history of the Arameans: from their origins to the end of their polities |paşnav=Younger |pêşnav=K. Lawson |tarîx=2016 |weşanger=SBL Press |isbn=978-1-58983-128-5 |series=Archaeology and biblical studies |cih=Atlanta (Ga.) }}</ref> == Erdnîgarî == Şam li cihekî stratejîk ê li ser deşteke 680 mêtre ku ji asta deryayê bilind e hatiye avakirin û bi qasî 80 kîlomêtre dûrê [[Derya Navîn]] e ku ji aliyê [[Çiyayên Antî-Libnanê]] ve hatiye parastin. [[Çemê Baradayê]] di navenda bajêr ve derbas dibe û bajêr li ser xaçerêyeke di navbera riyên bazirganiyê de cih digire. Rêya bakur-başûr Misirê bi Asyaya Biçûk ve girêdide û rêya rojhilat-rojava [[Libnan]]ê bi geliyê [[Çemê Firatê]] ve girê dide. Di qadê de lûtkeyên bi bilindahiya 3000 mêtre hene û barîna ji [[Deryaya Navîn]] asteng dikin ku ji ber vê yekê herêma Şamê carinan di bin bandora avhewayeke ziwa de ye. Lêbelê di demên kevnar de ev yek ji hêla [[Çemê Baradayê]] ku ji çemên çiyayan ên ku ji berfê dihelin ve hatiye kêm kirin. Şam ji aliyê zeviyên çandiniyê yên avdanî ku ji demên kevnar ve gelek sebze, dexl û fêkî lê têne çandin, hatiye dorpêçkirin. Nexşeyên Sûriyê yên Romayê diyar dikin ku Çemê Baradayê li rojhilatê Şamê diherike golên biçûk. Îro jê re dibêjin Bahira Atayba ku tê wateya gola dudil. [[Wêne:Barada river in Damascus (April 2009).jpg|thumb|Dîmenek ji Çemê Baradayê, li kêleka otêla Four Seasons li navenda bajarê Şamê ku demên [[Çemê Baradayê]] bilind dibe hatiye kişandin.]] Bajarê kevn ê Şamê ku bi dîwarên bajêr ve hatiye dorpêçkirin, li peravê başûrê Çemê Baradayê ye ku çem li vê deverê ziwa bûye. Li başûrêrojhilat, bakur û bakurêrojhilat ji hêla deverên derbajarî yên ku dîroka wan vedigere heya [[Serdema Navîn]] tê dorpêç kirin: Li başûrêrojavayê taxa Mîdan, li bakur û bakurêrojavayê taxa Sarûja û Îmara hene. Van taxan bi di destpêkê de li ser rêyên ku ji bajêr derdiketin, li nêzîkê gorên kesayetên dînî hatine avakirin. Di sedsala 19an de gundên derdorê li ser qûntarên Cebel Qasiûn ku ber bi bajar ve mezin bûne, cihê taxa el-Salihiyê ye ku navenda taxê li pîrozgeha girîng a Şêxê Endulusiya serdema navîn û fîlozof Ibn Erebî ye. Li van taxên nû di destpêkê de leşkerên kurd û penaberên misilman ên ji herêmên [[Ewropa]]yê yên Împaratoriya Osmanî yên ku ketibûn bin desthilatdariya xirîstiyanan, hatine bicihkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://romeartlover.tripod.com/Damasco1.html |sernav=Damascus - the Ancient Town |malper=romeartlover.tripod.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Ji dawiya sedsala 19an û pê ve navendek îdarî û bazirganî ya nûjen dest pê kir ku li rojavayê bajarê kevn, li derdora [[Çemê Baradayê]] ku navenda wê li devera ku bi navê al-Marjeh an "mêrg" tê zanîn, vedibe. El-Merceh di demek kurt de dibe navê ku di destpêkê de meydana navendî ya Şamê ya nûjen bû ku qada bajêr di nav de bû. Dadgehên dadweriyê, postexane û stasyona trenê hinekî ber bi başûr ve li cihekî bilind rawestiyane. Çaryeka niştecihbûnê ya [[ewropî]] bi awayekî bilez dest pê kir ku li ser rêya ku di navbera Merceh û el-Salihiyê de hatiye avakirin. Navenda bazirganî û îdarî ya bajarê nû hêdî hêdî ber bi bakur ve hinekî ber bi vê deverê ve hate veguhastin. == Avhewa == Ji ber bandora siya baranê ya Çiyayên Antî-Libnanê û herikîna deryayê ya serdest e Şam di pergala Köppen-Geiger de ye û xwediyê avhewayek hişk a hênik e. Di demsala havînan de germe zuha û şilahiya hewayê kêm e. Zivistan hênik û hinekî bi baran e û barîna berfê kêm e. Payîz kurt û sivik e lê guheztina germahiyên havînan ji nişka ve pêk tê. Barana salane li dora 130 mm ye, ji cotmehê heta gulanê pêk tê. == Dîrok == === Niştecihên destpêkê === Dîroka Karbon-14 li Tell Ramad, li derûdora Şamê, destnîşan dike dibe ku li wir ji nîvê duyemîn ê hezarsala heftemîn a berî zayînê de (li dora 6300 berî zayînê) bûye wargeha mirovahiyê. Tevî ku heta hezarsala duyem a berî zayînê di nava sûrên Şamê de cihwarbûneke mezin tunebû, delîlên niştecihbûnê li deşta Çemên Baradayê ya berfireh a ku vedigere 9000 salên berê zayînê, heye.<ref name="Burd2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Burd |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=The Asia Pacific Burns Association |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.burns.2005.01.005 |kovar=Burns |cild=31 |hejmar=4 |rr=534 |doi=10.1016/j.burns.2005.01.005 |issn=0305-4179 }}</ref> === Serdema bironza dereng === Hinek tomarên kevnar ên Misirê ji nameyên Amarnayên 1350 salê berî zayînê ne, behsa dema ku Şam (bi navê Dîmasqu) ji hêla padîşah Biryawaza ve hatiye rêvebirin, dike. Navçeya Şamê, û her weha tevahiya Sûriyê, derdora sala 1260 berî zayînê, di navbera Hîtîtiyan ji bakur û Misriyan ji başûr ve dibe qada şer.<ref name="Burd2005"/> Şerê Hîtîtan û Misiriyan bi peymaneke îmzekirî di navbera Hattusili III û Ramesses II de bi dawî dibe.<ref name="Burd2005"/> Hatina gelên deryayî li dora 1200 salê berî zayînê, dawiya Serdema Bronz li herêmê nîşan dide ku şerê bi xwe re aniye herêma Şamê. Şam tenê parçeyek derdor bû ku bi piranî bandor li navendên nifûsa mezin ên Sûriya kevn kiriye. Van bûyeran pêşveçûna Şamê wekî navendek nû ya bibandor a ku bi derbasbûna ji [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] berbi [[Serdema hesinî|Serdema Hesin]] ve derxistiye holê.<ref name="Burd2005"/> === Serdema gelên suryani === Şam yekem car wekî bajarekî girîng di dema hatina suryanî, gelê Semîtîk de, di sedsala 11an ê berî zayînê de hatiye tomar kirin. Di destpêka hezarsala yekem a berî zayînê de, çend padîşahiyên aramî ava bûn û [[suryanî]]yan dev ji jiyana xwe ya koçerî berda û dewletên eşîrî yên federe ava kirin. Yek ji van padîşahiyan Aram-Şam e ku navenda rêveberiyê bajarê Şamê bû. [[Suryanî]] ku bê şer ketin bajêr, ji bo mala xwe ya nû navê "Dimaşqû" li xwe kirin. Bi dîtina potansiyela çandiniyê ya devera nepêşveçûyî aramiyan pergala belavkirina avê ya Şamê bi çêkirina qenal û tunelan avê ku kargêriya Çemê Baradayê herî zêde kiriye, pergala ava Şamê avakirin. Heman tora avê ji hêla [[Romaya Kevnare|Romayiyan]] û [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] ve hate baştir kirin ku îro jî bingeha pergala avê ya beşa kevn a bajêr pêk tîne.<ref name="Burd2005"/> === Serdema greko-romayiyan === [[Wêne:The Jupiter temple in Damascus.jpg|thumb|Kavilên Perestgeha Jupiterê li ber deriyê El-Hamidiye Souq]] Şam ji aliyê Îskenderê Makedonî ve hate dagirkirin. Piştî mirina Îskender di sala 323an berî zayînê de, Şam dibe qada şerê di navbera împaratoriyên Selûkî û Ptolemayiyan. Kontrola bajêr gelek caran ji împeratoriyek din derbasî împeratoriya yek din dibe. Seleucus I Nicator, yek ji serleşkerên Skender, Entakya kir paytexta împaratoriya xwe ya berfireh ku dibe sedema kêmbûna girîngiya Şamê li gorî bajarên nû yên Seleukiyan wekê bajarê Laziqiya li bakur. Piştre [[Demetrius III]], Philopator bajar li gorî pergala hîpodamî ya yewnanî ji nû ve ava kir û navê bajêr wekê "Demetrias" guhert.<ref>{{Jêder-malper |url=https://trove.nla.gov.au/work/32915052 |sernav=Trove |malper=trove.nla.gov.au |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref> Di sala 64 berê zayînê de serleşkerê Romayî Pompey rojavayê Sûriyê bi rêveberiya xwe ve girê dide. Romayiyan Şamê bidest xistin û li pey re Şamê xistin nav koma deh bajarên ku bi navê Dekapolîs dihatin naskirin, ku bi xwe jî di nav parêzgeha Sûriyê de bûn û ew jî wek rêveberiyek otonom hatin naskirin. Piştî ku Pompey herêmê bidest xist, bajarê Şamê bi tevahî ji aliyê Romayiyan ve ji nû ve hate dîzaynkirin. Heya îro jî Bajarê Kevin ê Şamê awayên çargoşe yê bajarê Romayê, di du herêmên xwe yên sereke diparêze.<ref name=":0"/> === Serdema nûjen === ==== Sedsala 20an ==== Di salên destpêkê ya sedsala 20an de, hestên neteweperestî li Şamê, di destpêkê de di berjewendiya wê de çandî, dest bi rengekî siyasî kir ku bi giranî bertekek li hember bernameya tirkkirinê ya hukûmeta Komîteya Îttîhad û Terakkî dide nîşan ku di sala 1908an de li Stenbolê hatiye damezrandin. Di salên 1915an û 1916an de darvekirina çend rewşenbîrên welatparêz ji aliyê waliyê Şamê Cemal Paşa ve li Beyrût û Şamê hestên neteweperestiyê geştir kir û di sala 1918an de dema ku hêzên Serhildana Ereban û hêzên Împeratoriya Brîtanî nêzîk bûn, welatiyan gule li ser leşkerên tirkên vekişiyan, reşandin. [[Wêne:Emir Faisal; Lt. Colonel T.E. Lawrence - early 1918.jpg|thumb|çep|Qralê Sûriyê Feysel û T.E. Lawrence li Şamê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem (1918).]] Di 1ê cotmeha sala 1918an de T.E. Lawrence ket Şamê ku hatina sêyem a rojê ya yekem Tûgaya Hespên Ronahî ya 3ê ya Avusturalya bû ku ji hêla Major A.C.N. 'Harry' Olden ve dihata birêvebirin. Piştî du rojan, di 3ê çiriya pêşîn a sala 1918an hêzên serhildana Ereban bi serokatiya mîr Feysel jî ketin Şamê. Hikûmeteke leşkerî ya di bin serokatiya Şukrî Paşa de hate binavkirin û Feysel ibn Huseyn jî dibe şahê Sûriyê. Dema ku hikûmeta nû ya Bolşevîk li Rûsyayê Peymana Sykes-Picot eşkere kir ku tê de Brîtanya û Fransa li hev kiribûn ku rojhilata erebî di navbera xwe de parve bikin, rageşiya siyasî di mijdara sala 1917an de rabû. Di 17ê Mijdarê de daxuyaniyeke nû ya Frenko-Îngilîzan soza "azadiya tamî û teqez a gelên ku ev demeke dirêj e ji aliyê tirkan ve hatine bindestkirin" hat dayîn. Kongreya Neteweyî ya Sûriyeyê di meha Adarê de destûreke bingehîn a demokratîk qebûl kir. Lêbelê, Konferansa Versailles li ser Sûriyê fermanek dabû Fransa û di sala 1920an de artêşek fransî bi fermandariya General Mariano Goybet Çiyayên Dij-Lûbnanê derbas bû û seferek berevaniyê ya piçûk a Sûriyê di şerê Maysalun de têk bir û ket Şamê. Fransiyan Şamê wekê paytextê Koma Miletan ji bo Sûriyê diyarkirin. [[Wêne:Damascus Opera House.jpg|thumb|Avahiya Opera Şamê ku di sala 2004an de hatiye vekirin]] Dema ku di sala 1925an de Serhildana Mezin a Sûriyê li Hauranê li Şamê belav bû, Fransiyan di 9ê gulana sala 1926an de bajar bi çekên giran, bombebaran û topbaran kirin. Di encamê de, devera bajarê kevin di navbera El-Hamidiye Soûq û Medhet Paşa Soûq de bi temamî şewitî û gelek kes mirin û ji wê demê ve vir ve bi navê El-Hariqa ("agir") tê naskirin. Bajarê kevin bi têlan hat dorpêçkirin ku rê li ber derbasbûna serhildêran ji Ghouta bigire û rêyek nû li derveyî benderên bakur hate çêkirin ku tevgera wesayîtên zirxî hêsan bike. Di 21ê hezîran sala 1941an de, 3 hefte piştî kampanyaya Hevalbendên Sûriye-Libnanê, Şam ji hêla hêzên Frensî yên Vichy ve ji hêla hêzek tevlihev a Hindistanê ya Brîtanî û Frensa Azad ve hate zeftkirin. Fransiyan di sala 1946an de, piştî destwerdana Îngîlîzan a di dema Krîza Şam de, li hev kirin ku bivekişin û bi vî awayî Sûriye bi tevahî serbixwe dibe û bajarê Şamê wekê paytext Sûriyê dimîne. ==== Şerê navxweyî ==== Di çileya sala 2012an de, pevçûnên di navbera artêşa nîzamî û serhildayan de gihiştin derûdora Şamê ku li gorî agahiyan rê nadin ku xelk derkevin an jî bigihêjin malên xwe, nemaze dema ku operasyonên ewlekarî li wir ji dawiya Çile heta Sibata tundtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://syria-today.com/index.php/life/18976-dead-ends |sernav=Syria Today {{!}} Dead Ends |tarîx=2012-03-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |tarîxa-arşîvê=2012-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120321225005/http://syria-today.com/index.php/life/18976-dead-ends |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di hezîrana sala 2012an de dema ku leşker li kolanan şerê Artêşa Azad a Sûriyê dikirin, gule û perçeyên şarapnelan bi şev li Şamê li avahiyên welatiyan diketin. Li gorî niştecîhan û vîdyoya amatorê ku li ser înternetê hate weşandin, pevçunên tund ên şerê tifingan xûya dibûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.haaretz.com/2012-06-10/ty-article/heavy-gunfire-in-syrias-capital-during-weekend/0000017f-f683-d887-a7ff-fee727e70000 |sernav=Heavy Gunfire in Syria's Capital During Weekend |malper=Haaretz |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şam bi bombebarana giran di kanûna sala 2017an de dest bi pêleke din ya bombebarankirinê kir û di sibata sala 2018an de êrîşek bi navê Êrîşa Rif Dîmeşq da destpêkirin. Di 20ê gulana sala 2018an de, piştî 7 salan piştî derxistina DAIŞê ji Kampa Yermûkê, Şam û tevahiya parêzgeha Rif Dîmeşq bi temamî ketin bin kontrola hikûmetê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> Melkite Greek Catholic Church, Damascus, Syria.jpg|Katedrala Yewnanî-Melkite ya Patrîkalî ya Daweta Xatûna Me. Syriac Catholic Church, Damascus 01.jpg|Katedrala Katolîk a Suryanî ya Saint Paul. Damascus-Bab Kisan.jpg|Şapela Ezîz Paul File:Syria, Damascus, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus.jpg|Mizgefta Umayyad. Sayyidah Ruqayya Mosque 03.jpg|Mizgefta Sayyidah Ruqayya </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Damascus}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|30|35|N|36|18|33|E|type:city(1711000)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Sûriyê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Sûriyê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Şam| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] 0zb45mwezwrlyvp07iwnz02m621195g 0 26222 2006757 1998906 2026-05-04T12:29:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2006757 wikitext text/x-wiki '''Şerafettin Kaya''' (jdb. berfanbarê sala 1929an, li [[Gimgim]], [[Mûş]] - m. 22ê adara 2022an, li [[Enqere]])<ref name=":0">https://www.navend.de/2022/03/16/nachruf-auf-serafettin-kaya/{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[parêzer]], [[mamoste]] û yek ji çalakgerên [[Mafên mirovan|mafê mirovan]] ên [[Kurd]] bû. == Jînenîgarî == Kaya wekî mamoste li parêzgeha Mûş a [[Kurdistan]]ê û [[Enqere]] ya [[Tirkiyê|Tirkiyeyê]] xebitiye. Piştî perwerdeya xwe ya dadê dibe parêzer û ji xwe re li [[Amed]]ê meqamekê ava dike. Ew di navbera salên 1971 - 1974an de berevaniya [[Kurdperwerî|kurdperwer]] û çepgiran dike. Di sala 1976an ew jî tevlî têkoşîna azadî û demokrasiyê ya kurdperweran dibe û di damezrandina rêxistina ''Rizgarî'' de cihdigire.<ref>http://apa.online.free.fr/article.php3?id_article=41</ref> Ew ji bo demekê dirêj parêzerî û têkoşîna xwe ya legal bi hev re didomîne. Ew wekî serokatiya baroya parêzgeha Mûşê xizmet kiriye. Bi hatina [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] a sala 1980ê jiyana wî jî dikeve xetereyê. Ji aliyê hêzên ewlakariyê ya derbeyê tê girtin û di gelek zîndanan de dimîne. Di sala 1982an de bi dizî derdikeve û sirgûniya [[Almanya]]yê dibe. Li Almanyayê serpêhatiyên xwe (bi taybetî yên derbarê [[zîndana Amedê]] de) diweşîne û raya giştî ya cîhanê bi [[êşkence|îşkenceyên]] li Kurdistanê dibin, dide hişyarkirin. Ji ber ku ew bi xwe dadnasek bû, ji aliyê dadgehên Almanya ve wekî pispor tê naskirin û li ser daxwaza dadgehan sûd ji şêwirmendiyên wî tên girtin. == Mirin == Şerafettin Kaya di 22ê adara 2022an de li [[Enqere]]yê miriye<ref name=":0" /> û li [[Mûş]]ê hatiye defînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/serafettin-kaya-mus-ta-topraga-verildi-259111 |sernav=Şerafettin Kaya Muş'ta toprağa verildi |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr}}</ref> == Berhem == * ''Diyarbakır - Erfahrung in einem türkischen Kerker'' / Amed - Serpêhatiyên li îşkencexaneyeka Tirkan, Verlag Edition CON, Bremen 1984, ISBN 3-88526-135-9 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.frsh.de/schl_31/s31_28.pdf Interview bi Şerafettin Kaya (2005)]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (PDF-Dosya; 221 kB) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berevanên mafê mirovan]] [[Kategorî:Kesên ji Gimgimê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Zîndana Amedê]] 3mtg8cdgo70avde014g2fj2tutib5gt 2006763 2006757 2026-05-04T13:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2006763 wikitext text/x-wiki '''Şerafettin Kaya''' (jdb. berfanbarê sala 1929an, li [[Gimgim]], [[Mûş]] - m. 22ê adara 2022an, li [[Enqere]])<ref name=":0">https://www.navend.de/2022/03/16/nachruf-auf-serafettin-kaya/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> [[parêzer]], [[mamoste]] û yek ji çalakgerên [[Mafên mirovan|mafê mirovan]] ên [[Kurd]] bû. == Jînenîgarî == Kaya wekî mamoste li parêzgeha Mûş a [[Kurdistan]]ê û [[Enqere]] ya [[Tirkiyê|Tirkiyeyê]] xebitiye. Piştî perwerdeya xwe ya dadê dibe parêzer û ji xwe re li [[Amed]]ê meqamekê ava dike. Ew di navbera salên 1971 - 1974an de berevaniya [[Kurdperwerî|kurdperwer]] û çepgiran dike. Di sala 1976an ew jî tevlî têkoşîna azadî û demokrasiyê ya kurdperweran dibe û di damezrandina rêxistina ''Rizgarî'' de cihdigire.<ref>http://apa.online.free.fr/article.php3?id_article=41</ref> Ew ji bo demekê dirêj parêzerî û têkoşîna xwe ya legal bi hev re didomîne. Ew wekî serokatiya baroya parêzgeha Mûşê xizmet kiriye. Bi hatina [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] a sala 1980ê jiyana wî jî dikeve xetereyê. Ji aliyê hêzên ewlakariyê ya derbeyê tê girtin û di gelek zîndanan de dimîne. Di sala 1982an de bi dizî derdikeve û sirgûniya [[Almanya]]yê dibe. Li Almanyayê serpêhatiyên xwe (bi taybetî yên derbarê [[zîndana Amedê]] de) diweşîne û raya giştî ya cîhanê bi [[êşkence|îşkenceyên]] li Kurdistanê dibin, dide hişyarkirin. Ji ber ku ew bi xwe dadnasek bû, ji aliyê dadgehên Almanya ve wekî pispor tê naskirin û li ser daxwaza dadgehan sûd ji şêwirmendiyên wî tên girtin. == Mirin == Şerafettin Kaya di 22ê adara 2022an de li [[Enqere]]yê miriye<ref name=":0" /> û li [[Mûş]]ê hatiye defînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/serafettin-kaya-mus-ta-topraga-verildi-259111 |sernav=Şerafettin Kaya Muş'ta toprağa verildi |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr}}</ref> == Berhem == * ''Diyarbakır - Erfahrung in einem türkischen Kerker'' / Amed - Serpêhatiyên li îşkencexaneyeka Tirkan, Verlag Edition CON, Bremen 1984, ISBN 3-88526-135-9 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.frsh.de/schl_31/s31_28.pdf Interview bi Şerafettin Kaya (2005)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} (PDF-Dosya; 221 kB) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berevanên mafê mirovan]] [[Kategorî:Kesên ji Gimgimê]] [[Kategorî:Parêzerên kurd]] [[Kategorî:Zîndana Amedê]] aojoclhhr2bfnlziub7f3ak1rjiix2o 0 28987 2006810 2001306 2026-05-04T17:35:56Z ~2026-27217-28 151820 /* Çavkanî */ 2006810 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Bakurê Qibrisê''' (bi [[tirkî]]: ''Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'', kurt: ''KKTC'', {{langx|el|Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου, Tourkikí Dhimokratía tis Vórias Kíprou}}) dewleteke nefermî li bakurê girava [[Qibris]]ê ye ku dikeve nav [[Deryaya Navîn]]. Bakurê Qibrisê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve weke dewlet nayê naskirin, tenê ji aliyê [[Tirkiye]]yê ve tê pejirandin. Paytexta Komara Tirkî ya Bakurê Qibrisê [[Nîkosya]] (Nîkosîa) (bi tirkî: ''Lefkoşa'') ye, başûrê vî bajarî paytexta Qibrisa yewnanî ye. Beşa Bakurê Qibrisê ji hêla hikûmeta tirkî ve hate dagirkirin û ji hêla Neteweyên Yekbûyî û cîhanê ve nayête pejirandin. Hikûmeta Tirkiyeyê jî bi zor û gefê Yewnanistan ji Bakurê Qibrisê derxist. == Navdar ji bo turîzmê == <gallery> Wêne:Columns in Roman gymnasium, Salamis, Northern Cyprus.jpg|Gymnasyona [[Romaya Kevnare|Romayî]], {{Girêdan|Salamis, Kîpros|en|Salamis, Cyprus}} </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.kktcb.org TRNC Presidency] * [https://kktc.app/haberler Kıbrıs Haber] * [https://kktc.app/araclar Kıbrıs Araba] * [https://kktc.app/emlak Kıbrıs Ev] * [https://kktc.app/ilanlar Kıbrıs İlan] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Northern Cyprus}} {{Wikiatlas|Northern Cyprus}} * [http://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Turkish_Republic_of_Northern_Cyprus Destûra Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê] (li [[Wikisource]], bi inglîzî) * [https://web.archive.org/web/20051219104655/http://www.un.org/Depts/dpa/annanplan/annanplan.pdf Plana Annan ya NY ya 31'ê adarê 2004'a] (bi inglîzî) * [http://www.trncpresidency.org/ Malpera Serokdewletê Komara Tirk a Bakurê Kîprosê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509093803/http://www.trncpresidency.org/ |date=2008-05-09 }} (bi inglîzî) * [http://www.zypern.cc/ Zypern Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028004049/http://www.zypern.cc/ |date=2011-10-28 }} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1983an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1983an li Ewropayê]] [[Kategorî:Bakurê Qibrisê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1983an de hatine avakirin]] 476ti1wzkg4gaybiic09wx5qx2eokiw 2006833 2006810 2026-05-04T19:53:35Z Penaber49 39672 Reklam e 2006833 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Bakurê Qibrisê''' (bi [[tirkî]]: ''Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'', kurt: ''KKTC'', {{langx|el|Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου, Tourkikí Dhimokratía tis Vórias Kíprou}}) dewleteke nefermî li bakurê girava [[Qibris]]ê ye ku dikeve nav [[Deryaya Navîn]]. Bakurê Qibrisê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve weke dewlet nayê naskirin, tenê ji aliyê [[Tirkiye]]yê ve tê pejirandin. Paytexta Komara Tirkî ya Bakurê Qibrisê [[Nîkosya]] (Nîkosîa) (bi tirkî: ''Lefkoşa'') ye, başûrê vî bajarî paytexta Qibrisa yewnanî ye. Beşa Bakurê Qibrisê ji hêla hikûmeta tirkî ve hate dagirkirin û ji hêla Neteweyên Yekbûyî û cîhanê ve nayête pejirandin. Hikûmeta Tirkiyeyê jî bi zor û gefê Yewnanistan ji Bakurê Qibrisê derxist. == Navdar ji bo turîzmê == <gallery> Wêne:Columns in Roman gymnasium, Salamis, Northern Cyprus.jpg|Gymnasyona [[Romaya Kevnare|Romayî]], {{Girêdan|Salamis, Kîpros|en|Salamis, Cyprus}} </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Northern Cyprus}} {{Wikiatlas|Northern Cyprus}} * [http://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Turkish_Republic_of_Northern_Cyprus Destûra Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê] (li [[Wikisource]], bi inglîzî) * [https://web.archive.org/web/20051219104655/http://www.un.org/Depts/dpa/annanplan/annanplan.pdf Plana Annan ya NY ya 31'ê adarê 2004'a] (bi inglîzî) * [http://www.trncpresidency.org/ Malpera Serokdewletê Komara Tirk a Bakurê Kîprosê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509093803/http://www.trncpresidency.org/ |date=2008-05-09 }} (bi inglîzî) * [http://www.zypern.cc/ Zypern Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028004049/http://www.zypern.cc/ |date=2011-10-28 }} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1983an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1983an li Ewropayê]] [[Kategorî:Bakurê Qibrisê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1983an de hatine avakirin]] 56bkv6g1bja4gfyvmqz9fqhtjjdmdus 2006834 2006833 2026-05-04T19:53:48Z Penaber49 39672 /* */ 2006834 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Bakurê Qibrisê''' (bi [[tirkî]]: ''Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'', kurt: ''KKTC'', {{langx|el|Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου, Tourkikí Dhimokratía tis Vórias Kíprou}}) dewleteke nefermî li bakurê girava [[Qibris]]ê ye ku dikeve nav [[Deryaya Navîn]]. Bakurê Qibrisê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve weke dewlet nayê naskirin, tenê ji aliyê [[Tirkiye]]yê ve tê pejirandin. Paytexta Komara Tirkî ya Bakurê Qibrisê [[Nîkosya]] (Nîkosîa) (bi tirkî: ''Lefkoşa'') ye, başûrê vî bajarî paytexta Qibrisa yewnanî ye. Beşa Bakurê Qibrisê ji hêla hikûmeta tirkî ve hate dagirkirin û ji hêla Neteweyên Yekbûyî û cîhanê ve nayête pejirandin. Hikûmeta Tirkiyeyê jî bi zor û gefê Yewnanistan ji Bakurê Qibrisê derxist. == Navdar ji bo turîzmê == <gallery> Wêne:Columns in Roman gymnasium, Salamis, Northern Cyprus.jpg|Gymnasyona [[Romaya Kevnare|Romayî]], {{Girêdan|Salamis, Kîpros|en|Salamis, Cyprus}} </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Northern Cyprus}} {{Wikiatlas|Northern Cyprus}} * [http://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Turkish_Republic_of_Northern_Cyprus Destûra Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê] (li [[Wikisource]], bi inglîzî) * [https://web.archive.org/web/20051219104655/http://www.un.org/Depts/dpa/annanplan/annanplan.pdf Plana Annan ya NY ya 31'ê adarê 2004'a] (bi inglîzî) * [http://www.trncpresidency.org/ Malpera Serokdewletê Komara Tirk a Bakurê Kîprosê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509093803/http://www.trncpresidency.org/ |date=2008-05-09 }} (bi inglîzî) * [http://www.zypern.cc/ Zypern Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028004049/http://www.zypern.cc/ |date=2011-10-28 }} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1983an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1983an li Ewropayê]] [[Kategorî:Bakurê Qibrisê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1983an de hatine avakirin]] fhg6zyspozusd9ft5tuv3ekeenaq605 0 50693 2006852 1791826 2026-05-05T01:54:37Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Papak_Xorramdin.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Papak Xorramdin.jpg|]] 2006852 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Babek Xuremdînî''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: ''Babak Xoramdin'') (jdb. 798 - m. [[kanûna paşîn]], 838) zaneyekî civatî û serokekî civatî bû. Li dijî xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|Ebasiyan]] serî hilda û li berxwe da. Hat girtin û bi dest û lingên jêkirinê re hat kuştin. Kuştina wî di nava [[kurd]]an û herêmê re hertimî bi îbretî hat bi bîrhanîn. Pêşeng û mîrê kurdên [[Xurem]] bû ku ew li herêma [[Xorasan]]ê dijîn. Xelîfeyê Ebasî piştî raperîna wan, dawiya wan anî. Piştî kuştina Babek re ji wan û êl û eşîrên wan ti zêde ti kesek sax nema li jiyanê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Wî tenê bi serê xwe raperîneke mezin li darxist. Piştî ku xelîfe li dijî tevgeriyeke mezin dabû dest pê kirin. Piştî wî re, wê di nava kurdan de, êdî tevgeriya wî bimêne. temenê tevgeriya wî jî, têgihiştina wan ya olî ya [[yarsanî]] bû ku temenê wê bi [[Zerdeştî]]tiyê ava bû. Di serî de, wan xwest ku nirx û olîtiya xwe biparêzin. Bi taybetî temenê serhildana wan di vê xalê de dest pê kiribû. Piştî wî re jî heta sedsala 9an, wê çûna bi ser kurdên [[êzîdî]] de çûyin bibe û wê bi hezaran ji wan were kuştin. Ji ber ku olîtî û baweriya wan jev bû, êdî pişt Babek û [[serhildan]]a wî re, xelîfe xwestibû ku ji wê şeklê baweriyê ti tiştek nemîne. Bi hezaran pirtûk û nivîsên baweriya [[Êzîdîtî|Êzîdîtiyê]] û Yarsanîtiyê hingî hatibûn şewitandin. Ev pêvajo, wê kurdan, êdî hin bi hin navenda xalîfetiyê ya Abasiyan êdî sar bike. Piştre temenê dewleta kurdan a [[Merwaniyan]] dihê avêtin. Di wê demê de, Babekî, weke dewletekî bûn. Temenê wan, bi dewleta [[Şedadî]] ya kurd re hebû. Di nava sînorê wê de dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Mijarên têkildar == * [[Raperîna Babek]] == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Babak Khorramdin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 798]] [[Kategorî:Mirin 838]] eqagalbtsemeelmqz26u6gn2esi316b 0 65102 2006766 1833559 2026-05-04T14:13:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2006766 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | hevwelatî = | xelat = | zarok = | hevjîn = | bandor = | salên_çalak = 2001 heta roja me | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senarist]] | netewe = | navê_rastî = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | roja_mirinê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_jidayikbûnê = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | wêne = | bernav = | malper = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senarist]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] rcrsg19io9rgxnepm6e6jvxanxspfh9 2006768 2006766 2026-05-04T14:18:14Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2006768 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | hevwelatî = | xelat = | zarok = | hevjîn = | bandor = | salên_çalak = 2001 heta roja me | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senarist]] | netewe = | navê_rastî = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | roja_mirinê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_jidayikbûnê = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | wêne = | bernav = | malper = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senarist]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] a3ooslqtyi9ztyybvvp5oo2xav0zqnv 2006769 2006768 2026-05-04T14:21:15Z Avestaboy 34898 2006769 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senarist]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 7wad68hdzca9y5ezadptkeot550mt62 2006770 2006769 2026-05-04T14:21:45Z Avestaboy 34898 2006770 wikitext text/x-wiki '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senarist]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 1mxzwym4wabdvulxskpb4iifluit3m1 2006771 2006770 2026-05-04T14:22:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2006771 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senarist]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] amovcry2kzq6oo3tlywsvzhkegqutj8 2006772 2006771 2026-05-04T14:23:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2006772 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senaryonivîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senarist]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] if19f2msecaaqwkwp8pedav9ad204oi 2006773 2006772 2026-05-04T14:23:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2006773 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senaryonivîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senaryonivîs]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 79ttva3la0dtvr3nmy0o14msd9wq5qq 2006774 2006773 2026-05-04T14:25:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2006774 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1986|10|04}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senaryonivîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senaryonivîs]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 3nlqt10cluuijpfltg6f6fiztx679gm 2006775 2006774 2026-05-04T14:27:37Z Avestaboy 34898 2006775 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1986|10|04}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senaryonivîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 2001 - heya niha | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senaryonivîs]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] m0f527vspyubae08plagikg5booeyni 2006776 2006775 2026-05-04T14:29:10Z Avestaboy 34898 2006776 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1986|10|04}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Fransayî|Fransî]] | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senaryonivîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 2001 - heya niha | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senaryonivîs]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Têbinî |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ntgl57riw2r3z99qt6xwrgv2q9bdvlu 2006777 2006776 2026-05-04T14:29:47Z Avestaboy 34898 2006777 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1986|10|04}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Fransayî|Fransî]] | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senaryonivîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 2001 - heya niha | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senaryonivîs]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {| class="wikitable" |Wikimedia Commons has media related to [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/Category:Sara_Forestier Sara Forestier] |} ** {{IMDb name|1271759}} ** {{Allocine name|90966}} * [https://web.archive.org/web/20110712211859/http://www.fr2day.com/arts/exclusive-interview-with-sara-forestier-star-of-the-names-of-love Interview in FR2DAY] about ''The Names of Love'' (''Le Nom des gens'') == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 1siltmypvzebxruuwkq2986fju5v6u1 2006778 2006777 2026-05-04T14:32:17Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 2006778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1986|10|04}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Fransayî|Fransî]] | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senaryonivîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 2001 - heya niha | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senaryonivîs]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {{commons category}} * {{IMDb name|1271759}} == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ruhdl51dy8zaou3zuhbegqn8aaux3kv 2006781 2006778 2026-05-04T15:32:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Destpêkê standard kir.) 2006781 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1986|10|04}} | cihê_jidayikbûnê = [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Fransayî|Fransî]] | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]], [[Fîlmçêker]] û [[Senaryonivîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 2001 - heya niha | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Sara Forestier''' (di [[4'ê cotmehê|4 'ê cotmeha]] sala [[1986]]an li [[Kopenhag]], [[Danîmarka]] ) [[Lîstikvan]], [[fîlmçêker]] û [[senaryonivîs]]eke [[Fransayî|fransî]] ye. == Jiyan == == Fîlmnîgariya bijartî == === Wekî lîstikvan === {| class="wikitable sortable" |- !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- | rowspan="1" |2001 |''Les Fantômes de Louba'' |Girl #2 | |- | rowspan="1" |2002 |''La Guerre à Paris'' | | |- | rowspan="1" |2003 |''Quelques jours entre nous'' |Alice |TV movie |- | rowspan="2" |2004 |''Games of Love and Chance'' |Lydia |César Award for Most Promising Actress |- |''À cran, deux ans après'' | |TV movie |- | rowspan="3" |2005 |''Le courage d'aimer'' |Salomé | |- |''How Much Do You Love Me?'' |Muguet | |- |''Hell'' |Hell | |- | rowspan="3" |2006 |''Asterix and the Vikings'' |Abba |Voice |- |''A Few Days in September'' |Orlando | |- |''Perfume: The Story of a Murderer'' |Jeanne | |- |2007 |''To Each His Own Cinema'' |The Cinema's Till Girl |Sketch ''Cinéma érotique'' |- | rowspan="2" |2008 |''Sandrine in the Rain'' |Sandrine | |- |''Revivre'' |Hannah Goldenberg |TV miniseries |- | rowspan="3" |2009 |''Humains'' |Nadia | |- |''Wild Grass'' |Élodie | |- |''Victor'' |Alice | |- | rowspan="2" |2010 |''The Names of Love'' |Bahia Benmahmoud |César Award for Best Actress Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- |''Gainsbourg: A Heroic Life'' |France Gall | |- | rowspan="2" |2012 |''Paris by Night'' |Laurence Deray | |- |''Pirate TV'' |Clara | |- | rowspan="3" |2013 |''Suzanne'' |Suzanne Merevsky |Nominated—César Award for Best Actress |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Annie | |- |''Love Battles'' |Elle | |- |2014 |''Yellowbird'' |Delf | |- |2015 |''Standing Tall'' |Séverine |Nominated—César Award for Best Supporting Actress |- | rowspan="2" |2017 |''Primaire'' |Florence Mautret | |- |''M'' |Lila |Nominated—Globes de Cristal Award for Best Actress |- | rowspan="3" |2019 |''Disparition inquiétante'' |Maya Rosetti |TV movie |- |''Oh Mercy!'' | | |- |''The Border'' | |} === Wekî fîlmçêker === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" |Sal ! rowspan="2" |Sernav ! colspan="2" |Credited as ! rowspan="2" |Têbinî |- !Derhênerî !Senarîst |- |2008 |''Un, deux, toi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2009 |''T Moi'' |Erê | |Kurtefîlm |- |2017 |''M'' |Erê |Erê<br /> |} == Xelat û navzedî == * 2004: Xelata lîstikvanan ya Festîvala Navneteweyî ya Fîlmên Evînê ya Monsî ji bo fîlma L’Esquive (bi hev re bi Nanou Benhamou û Sabrina Ouazani) * 2005: " Stêrk a shooting a Frensî li Berlinale * 2005: [[Xelata Étoile d’Or]] (lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2005: [[Xelata César]] ji bo fîlma L’Esquive ( lîstikvana baştirîn a nifşên nû) * 2011: Étoile d’Or ji bo fîlma Le Nom des gens ( serlîstikvaniya baştirîn) * 2014: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo Suzanne ( serîstikvaniya baştirîn) * 2016: Navzetiya [[Xelata César]] ji bo La tête haute ( lîstikvana piştgiriyê ya baştirîn ) . == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|1271759}} == Çavkanî == * {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ofmdva2eob48wjv5gp4pzh7zrn2s3st 10 65890 2006853 1924440 2026-05-05T01:54:41Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Papak_Xorramdin.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Papak Xorramdin.jpg|]] 2006853 wikitext text/x-wiki {{image array|perrow= 6 | image1 = Zartosht 30salegee.jpg | caption1 = [[Zerdeşt]] | image2 = Olympic Park Cyrus-3.jpg | caption2 = [[Kûruşê Mezin]] | image3 = Mani, the prophet.jpg | caption3 = [[Manî]] | image4 = Darius In Parse.JPG | caption4 = [[Daryûsê Mezin]] | image5 = Bozorgmehr.png | caption5 = [[Dadmîhr]] | image6 = MithridatesIParthiaCoinHistoryofIran.jpg | caption6 = [[Mihridad I.]] | image7 = Tomyris-Castagno.jpg | caption7 = [[Tomîrî]] | image8 = Anacharsis.jpg | caption8 = [[Anakarisîs]] | image9 =| caption9 = [[Celaledînê Rûmî]] | image10 = BMVB1452-Justus Sustermans-La familia de Darius davant Alexandre el Gran.JPG | caption10 = [[Sîsîgambîs]] | image11 = Puran Dokht Imaginary Portrait.jpg | caption11 = [[Buranduxit]] | image12 =| caption12 = [[Firdewsî]] | image13 =1983_CPA_5426.jpg | caption13 = [[Xwarezmî]] | image14 = | image15 = Avicenna TajikistanP17-20Somoni-1999 (cropped).png | caption15 = [[Îbnî Sîna]] | image16 =| caption16 = | image17 =| caption17 = | image18 =| caption18 = | image19 =| caption19 = | image20 = Nizami Rug Crop.jpg | caption20 = [[Nîzamî Gencewî]] | image21 = Mohammad Shams al-Din Hafez.jpg | caption21 = [[Hafiz]] | image22 = Sadi in a Rose garden.jpg | caption22 = [[Sedî]] | image23 = Сефи_1-й_1629-42.jpg | caption23 = [[Şah Îsmaîl]] | image24 = Biruni-russian.jpg | caption24 = [[Bîrûnî]] | image37 =| caption37 = [[Rabiya Baxî]] | image39 =| caption39 = [[Babekê Xuremdînî]] | image40 = Jami poet.jpg | caption40 = [[Camî (helbestvan)|Camî]] | image42 = Kosta XETAGUROV.jpg | caption42 = [[Kosta Xutaguruv]] }} qgt4gogqbbd5nt8ixaaopkourher98t 14 72789 2006907 1715140 2026-05-05T09:39:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2006907 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Aktrîs |netewe=kurd |dewlet=Kurdistan}} {{bnr-h kat|Aktorên kurd}} [[Kategorî:Aktorên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyan]] s1ev06btx4r6tdvfhvo7hmwvnp2b56v 0 135957 2006748 2006739 2026-05-04T12:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2006748 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | cihê_jidayikbûnê = [[Dîlok]] | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = Zanîngeha Dîlokê | pîşe = [[Dîroknas]] }} '''Ümit Kurt''' (jdb. 1984an, [[Dîlok]], [[Bakurê Kurdistanê]])<ref> {{Jêder-malper |url=https://armenianweekly.com/2021/04/05/umit-kurt-to-present-the-armenians-of-aintab-the-economics-of-genocide-in-the-ottoman-empire/ |sernav=Ümit Kurt to present “The Armenians of Aintab: The Economics of Genocide in the Ottoman Empire" |malper=The Armenian Weekly |tarîx=2021-04-05 |roja-gihiştinê=2022-12-27 |ziman=en-US |paşnav=NAASR }}</ref> dîroknasekî [[kurd]] e ku li ser [[Rojhilata Navîn]] a nûjen lêkolîn dike. Gelek berhemên wî li ser [[Nîjadkujiya ermeniyan]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://polonsky.vanleer.org.il/790-2/ |sernav=Dr. Ümit Kurt |malper=The Polonsky Academy |roja-gihiştinê=23 hezîran 2021 |roja-arşîvê=2023-01-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230104221252/https://polonsky.vanleer.org.il/790-2/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2016an de li [[Zanîngeha Clark]]ê ([[Worcester, Massachusetts|Worcester]], [[Massachusetts]], [[DYA]]), doktoraya lêkolînên nîjadkujiya ermeniyan wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarknow.clarku.edu/2018/09/17/life-after-the-strassler-center-umit-kurt-phd-16/ |sernav=Life after the Strassler Center: Ümit Kurt, Ph.D. '16 |tarîx=2018-09-17 |malper=Clark Now {{!}} Clark University |ziman=en |roja-gihiştinê=23 hezîran 2021 }}</ref> == Xebatên wî == * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |sernav="Türk'ün Büyük, Biçare Irkı" Türk Yurdu'nda Milliyetçiliğin Esasları (1911-1916) |tarîx=2012 |weşanger=Iletişim |isbn=9789750510397 |url=https://iletisim.com.tr/kitap/turk-un-buyuk-bicare-irki/8591 |ziman=tr |tercimeya-sernav=Nijada tirk a mezin û Bêhêvî: Bingehên neteweperestiya tirkî li welatê tirk, 1911-1916 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Akçam |pêşnav1=Taner |lînka-nivîskar1=Taner Akçam |paşnav2=Kurt |pêşnav2=Ümit |lînka-nivîskar2=Ümit Kurt (historian) |sernav=Ruhê qanûnan: Di qirkirina ermeniyan de talankirina dewlemendiyê |tarîx=2015 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-78238-624-7 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |paşnav2=Sarafian |pêşnav2=Ara |lînka-nivîskar2=Ara Sarafian |sernav=Ermenî û kurd di dema dawî a împeratoriya osmanî |tarîx=1 kanûna paşîn 2020 |weşanger=The Press at California State University, Fresno |isbn=978-0912201627 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |sernav=[[Ermeniyên Entabê: Aboriyên ji jenosîd di parêzgeheke osmanî]] |tarîx=2021 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-24794-9 |ziman=en }}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Tusan |pêşnav1=Michelle |lînka-nivîskar=Michelle Tusan |sernav=Ü. Kurt, The Armenians of Aintab: The Economics of Genocide in an Ottoman Province |kovar=Canadian Journal of History |tarîx=2021 |cild=56 |hejmar=2 |rr=203–205 |doi=10.3138/cjh.56.2-br12 |s2cid=238806199 |doi-access=free }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://newlinesmag.com/writers/umit-kurt/ Ümit Kurt - Kovara New Lines] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] jxc7hn6hgznebushpfhtkcinmn37pwp 14 136346 2006910 2004864 2026-05-05T09:40:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2006910 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|+Jin]] 5tx84ac3nko030wg9dyo9uennpp1zk6 14 136347 2006903 1916440 2026-05-05T09:35:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2006903 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Kurd li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Kurd]] 9lhrm3oa93stypgfuttf29egui0i5it 2006904 2006903 2026-05-05T09:37:26Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyê]] weke [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyan]] guhart 2006903 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Kurd li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Kurd]] 9lhrm3oa93stypgfuttf29egui0i5it 2006995 2006904 2026-05-05T11:32:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006995 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Kurd]] [[Kategorî:Kurd li gorî pîşeyan|+Jin]] 62wlu839f6cabsvu757dnp4997urpd9 14 137242 2006911 1691555 2026-05-05T09:41:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2006911 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyan|siyasetmedar]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd|+]] s3ivyjnlee8wp9znptyni8n8t5n7n15 2 156563 2006883 2006693 2026-05-05T08:23:37Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2006883 wikitext text/x-wiki == 2026-05-05T08:23:36Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-04T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-03T08:20:45Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-02T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-01T08:20:55Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-30T11:53:31Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-04-30T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2005264 Qeydên kevn]''' 62vt4n73ghtihmgvp5arx11kw3l7zce 2 211750 2006835 2003508 2026-05-04T19:55:15Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2006835 wikitext text/x-wiki * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Tax]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Iskandar Muda]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çete]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gang]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Iskwaş]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Powerlîftîng]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tov]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Seed]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tov]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Seed]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Belemvanîya bavanî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Snokêr]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Bîlard]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêytbordîng]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêyta Lezê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêyta pênîşanî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Krît]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Rûpela [[Acre]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misrî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Yom Kippur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Idi Amin]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hilbijartin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Election]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Êtenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Otenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kuweyt (bajar)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Kuwait City]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] tine ye * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[OECD]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koma Bankeya Dinyayê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[World Bank Group]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Muhemmed Reza Pehlewî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kujî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Murder]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ortografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Orthography]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fatimî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Tim Berners-Lee]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Mermereyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Hilbert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ernest Rutherford]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sun Yat-sen]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Jiyana rojane]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jawaharlal Nehru]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ebû Nuwas]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Abu Nuwas]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Wêjeya fransî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[French literature]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sima Qian]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ludwig Wittgenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joseph Haydn]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[John Maynard Keynes]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çanakya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chanakya]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Martin Heidegger]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirxwedayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polytheism]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya Alzheimer]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Alzheimer's disease]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Cardiff]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Stêrka nûtronê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Neutron star]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Perîn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pollination]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ûlan Bator]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ulaanbaatar]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Zanîngeha Chicagoyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Êrîvan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Chicago]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Kalîforniya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Stoma]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Qed]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant stem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Konfusyus]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Bordèu]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Deryaya Azov]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Nanjing]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Çiyayê Etna]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Syracuse, Sîsîlya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Napoli]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Réunion]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Trablûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Reh]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Hannibal]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Dabeşkirina ya Mezin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Great Dividing Range]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fîjî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Filîpîn]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Transantarktîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Transantarctic Mountains]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:La Manche]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Ben-Gurion]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Komediya Xwedayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ehmed Şahê Abdali]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ahmad Shah Durrani]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joan Miró]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Golda Meir]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pau Casals]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pablo Casals]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya lûleyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Vascular tissue]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Poz (endam)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nose]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya binçîne]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ground tissue]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bakurê Kîprosê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xwedabanû]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Goddess]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya merîstemî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Meristem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enqere]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya rûpoşî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Epidermis (botany)]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jane Goodall]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çavdêrî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Observation]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xaneya riwekan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant cell]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serxes]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fern]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Kaviyayê berazî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Berazê avê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Bûyera nemanê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Extinction event]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kevz]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Bryophyte]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Yûzpiling]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê pencabî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Punjabi language]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Spor (biyolojî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spore]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Îyod]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Iodine]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Şîle]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çemê Missouriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Missouri River]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Okalîptûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka Neteweyî ya Yellowstonê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yellowstone National Park]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koreografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kareografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîxulk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Flute]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Pagend]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Eukariyot]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Paleozoyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Paleozoic]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Antalya (parêzgeh)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Sîdney]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Torinî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nobility]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Wales]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Walesa Başûr a Nû]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Karkirina zaroyan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Mêmfis]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka neteweyî ya Yosemiteyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yosemite National Park]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Egeyî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Futbol Awistralya]] tine ye * [[Gotûbêj:Yûropa (mang)]] tine ye * [[Gotûbêj:Tenochtitlán]] tine ye * [[Gotûbêj:UEFA Champions League]] tine ye * [[Gotûbêj:Zimanê burmayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Giraneta]] tine ye * [[Gotûbêj:Şîraz (Îran)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Rêyahesinî ya veguhastinê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Komûnîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şidandin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Encryption]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Liyon]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serwerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sovereignty]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kantonezî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yue Chinese]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Cihû]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. a4whleiwryxnr6wj7xwemluom3uez3r 2006836 2006835 2026-05-04T20:03:01Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2006836 wikitext text/x-wiki * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Tax]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Tax]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Iskandar Muda]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çete]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gang]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Iskwaş]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Powerlîftîng]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tov]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Seed]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tov]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Seed]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Belemvanîya bavanî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Snokêr]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Bîlard]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêytbordîng]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêyta Lezê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêyta pênîşanî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Krît]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Rûpela [[Acre]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misrî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Yom Kippur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Idi Amin]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hilbijartin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Election]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Êtenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Otenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kuweyt (bajar)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Kuwait City]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] tine ye * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[OECD]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koma Bankeya Dinyayê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[World Bank Group]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Muhemmed Reza Pehlewî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kujî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Murder]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ortografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Orthography]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fatimî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Tim Berners-Lee]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Mermereyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Hilbert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ernest Rutherford]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sun Yat-sen]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Jiyana rojane]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jawaharlal Nehru]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ebû Nuwas]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Abu Nuwas]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Wêjeya fransî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[French literature]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sima Qian]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ludwig Wittgenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joseph Haydn]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[John Maynard Keynes]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çanakya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chanakya]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Martin Heidegger]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirxwedayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polytheism]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya Alzheimer]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Alzheimer's disease]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Cardiff]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Stêrka nûtronê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Neutron star]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Perîn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pollination]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ûlan Bator]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ulaanbaatar]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Zanîngeha Chicagoyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Êrîvan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Chicago]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Kalîforniya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Stoma]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Qed]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant stem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Konfusyus]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Bordèu]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Deryaya Azov]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Nanjing]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Çiyayê Etna]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Syracuse, Sîsîlya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Napoli]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Réunion]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Trablûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Reh]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Hannibal]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Dabeşkirina ya Mezin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Great Dividing Range]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fîjî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Filîpîn]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Transantarktîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Transantarctic Mountains]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:La Manche]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Ben-Gurion]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Komediya Xwedayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ehmed Şahê Abdali]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ahmad Shah Durrani]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joan Miró]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Golda Meir]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pau Casals]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pablo Casals]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya lûleyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Vascular tissue]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Poz (endam)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nose]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya binçîne]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ground tissue]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bakurê Kîprosê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xwedabanû]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Goddess]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya merîstemî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Meristem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enqere]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya rûpoşî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Epidermis (botany)]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jane Goodall]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çavdêrî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Observation]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xaneya riwekan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant cell]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serxes]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fern]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Kaviyayê berazî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Berazê avê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Bûyera nemanê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Extinction event]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kevz]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Bryophyte]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Yûzpiling]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê pencabî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Punjabi language]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Spor (biyolojî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spore]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Îyod]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Iodine]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Şîle]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çemê Missouriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Missouri River]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Okalîptûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka Neteweyî ya Yellowstonê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yellowstone National Park]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koreografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kareografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîxulk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Flute]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Pagend]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Eukariyot]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Paleozoyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Paleozoic]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Antalya (parêzgeh)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Sîdney]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Torinî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nobility]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Wales]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Walesa Başûr a Nû]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Karkirina zaroyan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Mêmfis]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka neteweyî ya Yosemiteyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yosemite National Park]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Egeyî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Futbol Awistralya]] tine ye * [[Gotûbêj:Yûropa (mang)]] tine ye * [[Gotûbêj:Tenochtitlán]] tine ye * [[Gotûbêj:UEFA Champions League]] tine ye * [[Gotûbêj:Zimanê burmayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Giraneta]] tine ye * [[Gotûbêj:Şîraz (Îran)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Rêyahesinî ya veguhastinê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Komûnîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şidandin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Encryption]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Liyon]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serwerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sovereignty]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kantonezî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yue Chinese]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Cihû]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. 972uxp8ge34qdixjzy3pj0s2y6z5m66 2006837 2006836 2026-05-04T20:09:22Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 2006837 wikitext text/x-wiki * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tax]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Neighbourhood]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Tax]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Tax]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Iskandar Muda]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çete]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Gang]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Iskwaş]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Powerlîftîng]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tov]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Seed]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Tov]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Seed]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Belemvanîya bavanî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Snokêr]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Bîlard]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêytbordîng]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêyta Lezê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskêyta pênîşanî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Krît]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Rûpela [[Acre]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misrî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Yom Kippur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Idi Amin]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hilbijartin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Election]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Êtenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Otenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kuweyt (bajar)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Kuwait City]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] tine ye * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[OECD]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koma Bankeya Dinyayê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[World Bank Group]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Muhemmed Reza Pehlewî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kujî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Murder]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ortografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Orthography]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fatimî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Tim Berners-Lee]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Mermereyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Hilbert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ernest Rutherford]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sun Yat-sen]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Jiyana rojane]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jawaharlal Nehru]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ebû Nuwas]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Abu Nuwas]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Wêjeya fransî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[French literature]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sima Qian]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ludwig Wittgenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joseph Haydn]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[John Maynard Keynes]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çanakya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chanakya]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Martin Heidegger]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirxwedayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polytheism]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya Alzheimer]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Alzheimer's disease]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Cardiff]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Stêrka nûtronê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Neutron star]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Perîn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pollination]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ûlan Bator]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ulaanbaatar]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Zanîngeha Chicagoyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Êrîvan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Chicago]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Kalîforniya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Stoma]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Qed]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant stem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Konfusyus]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Bordèu]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Deryaya Azov]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Nanjing]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Çiyayê Etna]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Syracuse, Sîsîlya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Napoli]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Réunion]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Trablûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Reh]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Hannibal]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Dabeşkirina ya Mezin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Great Dividing Range]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fîjî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Filîpîn]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Transantarktîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Transantarctic Mountains]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:La Manche]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Ben-Gurion]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Komediya Xwedayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ehmed Şahê Abdali]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ahmad Shah Durrani]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joan Miró]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Golda Meir]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pau Casals]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pablo Casals]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya lûleyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Vascular tissue]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Poz (endam)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nose]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya binçîne]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ground tissue]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bakurê Kîprosê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xwedabanû]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Goddess]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya merîstemî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Meristem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enqere]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya rûpoşî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Epidermis (botany)]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jane Goodall]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çavdêrî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Observation]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xaneya riwekan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant cell]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serxes]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fern]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Kaviyayê berazî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Berazê avê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Bûyera nemanê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Extinction event]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kevz]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Bryophyte]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Yûzpiling]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê pencabî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Punjabi language]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Spor (biyolojî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spore]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Îyod]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Iodine]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Şîle]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çemê Missouriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Missouri River]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Okalîptûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka Neteweyî ya Yellowstonê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yellowstone National Park]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koreografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kareografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîxulk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Flute]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Pagend]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Eukariyot]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Paleozoyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Paleozoic]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Antalya (parêzgeh)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Sîdney]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Torinî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nobility]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Wales]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Walesa Başûr a Nû]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Karkirina zaroyan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Mêmfis]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka neteweyî ya Yosemiteyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yosemite National Park]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Egeyî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Futbol Awistralya]] tine ye * [[Gotûbêj:Yûropa (mang)]] tine ye * [[Gotûbêj:Tenochtitlán]] tine ye * [[Gotûbêj:UEFA Champions League]] tine ye * [[Gotûbêj:Zimanê burmayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Giraneta]] tine ye * [[Gotûbêj:Şîraz (Îran)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Rêyahesinî ya veguhastinê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Komûnîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şidandin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Encryption]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Liyon]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serwerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sovereignty]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kantonezî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yue Chinese]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Cihû]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. may0cvlq9m1gjp99teg3rbeqcqqdwl4 14 275086 2006932 1840649 2026-05-05T10:11:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2006932 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:CatAutoTOC generates no TOC]] {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Muzîkvanên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Muzîkvanên jin li gorî neteweyan|amerîkî]] bsehl1fg4zh0al7eo1k73jb8bszh85v 2006933 2006932 2026-05-05T10:11:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2006933 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:CatAutoTOC generates no TOC]] [[Kategorî:Muzîkvanên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Muzîkvanên jin li gorî neteweyan|amerîkî]] bu8xqu4v36lagovdy9e28qh47ff52jj 14 275102 2006899 1988374 2026-05-05T09:31:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2006899 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Efxan li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|efxan]] [[Kategorî:Jinên efxan| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|efxan]] kyyyczxa2wk88lw61u1gwrcpu7hddfk 2006900 2006899 2026-05-05T09:31:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2006900 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Efxan li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Efxan]] [[Kategorî:Jinên efxan| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|efxan]] i8ncunvqmntngd2z1zm6sv343l1x8sa 14 275191 2007015 1999494 2026-05-05T11:53:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2007015 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên qibrisî| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|qibrisî]] [[Kategorî:Qibrisî li gorî pîşeyan]] 60ej4oy4av1v8h3yz1d2v4g5zmc3uvh 2007016 2007015 2026-05-05T11:54:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2007016 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên qibrisî| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|qibrisî]] [[Kategorî:Qibrisî li gorî pîşeyan|+Mêr]] 6icr2aribcdt41glbjukv0dr2mctein 14 275192 2006926 1999441 2026-05-05T10:00:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2006926 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên asyayî|qibrisî]] [[Kategorî:Mêrên ewropî|qibrisî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|qibrisî]] [[Kategorî:Qibrisî|+Mêr]] aw41u22yeyjtx1sc0nhxfzo3k2cvh04 14 275661 2006908 1988337 2026-05-05T09:39:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2006908 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çalakvanên jin li gorî neteweyan|kurd]] [[Kategorî:Çalakvanên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyan]] gtpvz5vr96hh3xsprpyvvde7q5jaoor 14 275802 2006912 1988385 2026-05-05T09:44:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2006912 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malezyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Malezyayî]] [[Kategorî:Jinên malezyayî|*Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|malezyayî]] in5vgryb21u3zqqgz133ycpnohjfecr 2006913 2006912 2026-05-05T09:45:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2006913 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malezyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Malezyayî]] [[Kategorî:Jinên malezyayî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|malezyayî]] eya6t5g3u0wtaggzyiw7ijzsfcvshpz 2006994 2006913 2026-05-05T11:32:39Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006994 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Malezyayî]] [[Kategorî:Jinên malezyayî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|malezyayî]] [[Kategorî:Malezyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] e7ccctrhkl0hstszocukx3gg70ajxf6 14 275803 2006914 1928902 2026-05-05T09:46:46Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Jinên Malezyayî]] weke [[Kategorî:Jinên malezyayî]] guhart 1928902 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî|malezyayî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|malezyayî]] [[Kategorî:Jin li Malezyayê]] [[Kategorî:Malezyayî]] s842zfnve7aairfhdfx3kfvyzoofufs 2006917 2006914 2026-05-05T09:48:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2006917 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006918 2006917 2026-05-05T09:50:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2006918 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malezyayî|+]] [[Kategorî:Jinên asyayî|malezyayî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|malezyayî]] cv04f52fvysedgi3bw6lbdp4ynhspff 2006972 2006918 2026-05-05T10:53:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006972 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî|malezyayî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|malezyayî]] [[Kategorî:Jin li Malezyayê]] [[Kategorî:Malezyayî|+]] 24yvcyvoh9sy1rhfsie951dwyqso497 14 275809 2006920 1999432 2026-05-05T09:55:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2006920 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malezyayî]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|Malezyayî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|Malezyayî]] jihf98ayj307prsadu73mqjmnht4hei 2006921 2006920 2026-05-05T09:55:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2006921 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malezyayî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|Malezyayî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|Malezyayî]] p8wkkud8zhv4y1uxsbklb26520sklyd 2006922 2006921 2026-05-05T09:57:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2006922 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malezyayî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|Malezyayî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|Malezyayî]] [[Kategorî:Mêr li Malezyayê| ]] eu2mg0secah3iragc4k0fq838l5l3iy 14 277964 2006985 1926782 2026-05-05T11:25:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2006985 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|danser}} [[Kategorî:Danserên jin]] [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|+Jin]] fgs87uzwufhc94tw3a4eqbnzj3szyym 2006987 2006985 2026-05-05T11:27:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2006987 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|danser}} [[Kategorî:Danserên jin| Neteweyan]] [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|+Jin]] 9n0ecc5fmphu89pxjd9ctgs5h8fi6j8 14 286073 2006909 1879702 2026-05-05T09:39:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2006909 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên jin]] [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyan]] 41ctnz5s7rfd0n71bccjlbzp8nol413 14 307060 2006988 1926606 2026-05-05T11:28:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2006988 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Danserên mêr| Neteweyan]] [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] rwfqrn3d3niuciwblvgnu9v2f7tx9h6 2006989 2006988 2026-05-05T11:29:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2006989 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Danserên mêr| Neteweyan]] [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] j4obggfksldzegsdcha82icedblzyk0 14 307109 2007014 1998251 2026-05-05T11:49:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2007014 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|kîprosî]] [[Kategorî:Danserên qibrisî|+Jin]] [[Kategorî:Jinên qibrisî li gorî pîşeyan]] gmvkinx2fs5vr1etr9md5f2xk1sxh7n 14 307110 2007009 1998303 2026-05-05T11:45:39Z Avestaboy 34898 2007009 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên mêr li gorî neteweyan|qibrisî]] [[Kategorî:Danserên qibrisî]] [[Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] 082v58p970p2r834wnab6sltpauo11o 2007010 2007009 2026-05-05T11:45:59Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Danserên kîprosî yên mêr]] weke [[Kategorî:Danserên qibrisî yên mêr]] guhart 2007009 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên mêr li gorî neteweyan|qibrisî]] [[Kategorî:Danserên qibrisî]] [[Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] 082v58p970p2r834wnab6sltpauo11o 2007013 2007010 2026-05-05T11:47:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2007013 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên mêr li gorî neteweyan|qibrisî]] [[Kategorî:Danserên qibrisî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] j5hb7cjzttelckfvf98icskaaryo5ut 14 307278 2006973 1927735 2026-05-05T10:54:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2006973 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Afrîkî li gorî pîşeyan|Danser]] [[Kategorî:Danser li gorî parzemînan|Afrîka]] [[Kategorî:Dans li Afrîkayê]] hpyp9fyt9cqzw9ouo1389zbz8gpwej4 14 307283 2006923 1999551 2026-05-05T09:58:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2006923 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan| çînî]] [[Kategorî:Çînî|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|çînî]] t40v82bdnvi44wqtbdu09gaksp36179 14 307450 2006901 1928959 2026-05-05T09:33:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2006901 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|kambocayî]] [[Kategorî:Jinên kambocayî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|kambocayî]] s4ow808481k9jt7bpcvrjc6keja49y1 2006902 2006901 2026-05-05T09:33:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2006902 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Kambocayî]] [[Kategorî:Jinên kambocayî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|kambocayî]] 2lzrbwealh9fkhqlje2j3bm5p5rfo0n 2006996 2006902 2026-05-05T11:32:46Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006996 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Kambocayî]] [[Kategorî:Jinên kambocayî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|kambocayî]] [[Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan|+Jin]] 3lzbo1cd0j8x5gt5ezu5ayc9a7fu7ob 14 308823 2006934 1938814 2026-05-05T10:12:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2006934 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Muzîkvanên belarûsî|+Jin]] [[Kategorî:Muzîkvanên jin li gorî neteweyan|belarûsî]] iinpd5t7q60s1294a4eg2kicq7imapm 2006936 2006934 2026-05-05T10:14:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2006936 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên belarûsî li gorî pîşeyan|Muzîkvan]] [[Kategorî:Muzîkvanên belarûsî|+Jin]] [[Kategorî:Muzîkvanên jin li gorî neteweyan|belarûsî]] 7n4hjx4adxsnrl1f710la4wy0tsfwbu 14 308949 2006925 1999431 2026-05-05T09:59:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2006925 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Îsraêlî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|îsraêlî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|îsraêlî]] a43dmj2pmdvbht2bhd3kcypcfx92052 14 313183 2006924 1999440 2026-05-05T09:58:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2006924 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Gurcî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|gurcî]] [[Kategorî:Mêrên ewropî|gurcî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|gurcî]] 1xyp183k6lnvrq12qh31xyhzpkcnerr 14 316403 2006767 2026-05-04T14:15:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006767 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006782 2006767 2026-05-04T15:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2006782 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} mq4l9jqrdv9tglmyhbt3okdty3twwaz 14 316404 2006779 2026-05-04T14:46:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006779 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006780 2006779 2026-05-04T14:47:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2006780 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûka Mormon]] 4rkvjx9wq0ou326572tetj3xvd9guse 0 316405 2006787 2026-05-04T16:28:35Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:tr:Special:Redirect/revision/33943126|Ahmed el-Kürdî]]" hatiye çêkirin 2006787 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2006788 2006787 2026-05-04T16:31:09Z Kurê Acemî 105128 2006788 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Seyîd Ehmedê Kurdî oijawnbw06j8lcaruktwzs0aermfmqu 2006790 2006788 2026-05-04T16:31:32Z Kurê Acemî 105128 2006790 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê th184dbwxx8vx62d6u070f56gnub3lz 2006792 2006790 2026-05-04T16:32:05Z Kurê Acemî 105128 2006792 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], 4z0mwa21xzadnwweyi50hsqp33qqhsq 2006793 2006792 2026-05-04T16:33:25Z Kurê Acemî 105128 2006793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] pf6xjzcsek9s4hs3tsye5izb134fs1n 2006794 2006793 2026-05-04T16:33:52Z Kurê Acemî 105128 2006794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. f7vmj71xj0zeihpw3zsc1o1vx1th5yc 2006795 2006794 2026-05-04T16:34:08Z Kurê Acemî 105128 2006795 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an shpxsdl5aifdmjsesvzcx29mutq3yga 2006796 2006795 2026-05-04T16:35:22Z Kurê Acemî 105128 2006796 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt|Xerpêtê]], [[Bakurê Kurdistanê]] h1pvgloipho4ua4m3puv8snn808wm1a 2006797 2006796 2026-05-04T16:35:49Z Kurê Acemî 105128 2006797 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt|Xerpêtê]], [[Bakurê Kurdistanê]]) 780n6vdswz0hoy9ojuc9oujbg9fv4ws 2006809 2006797 2026-05-04T17:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 2006809 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) gk7jtisgsg0d4syi1jy5fsau7ojm4xc 2006811 2006809 2026-05-04T17:57:54Z Kurê Acemî 105128 2006811 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî navdar yê kurd ya mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. 4mqkyisslnduxwbr22buv09n9nnva71 2006812 2006811 2026-05-04T17:58:50Z Kurê Acemî 105128 2006812 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî navdar yê kurd ya mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê d0nn10cedmzuo49p45g2x6rr9nn7an7 2006813 2006812 2026-05-04T17:59:27Z Kurê Acemî 105128 2006813 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî navdar yê kurd ya mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]] fuahmkpd07kd7anvqpt0xvd2x4shytq 2006814 2006813 2026-05-04T17:59:38Z Kurê Acemî 105128 2006814 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî navdar yê kurd ya mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]]ê esy3jdxqs84pbkdx3r0cz1fynnw0bzt 2006815 2006814 2026-05-04T18:00:19Z Kurê Acemî 105128 2006815 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî navdar yê kurd ya mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]]ê ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. lapxpr95efpvotpx2clcgqb6kaca6b4 2006816 2006815 2026-05-04T18:02:17Z Kurê Acemî 105128 2006816 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî navdar yê kurd ya mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]]ê ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. 4gqtkwqtttgey5aa0j9bt7yftcf675z 2006817 2006816 2026-05-04T18:03:37Z Kurê Acemî 105128 2006817 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî navdar yê kurd ya mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]]ê ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriy ku li [[Palo|Paloyê]] dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye, û bû şagirtê wî. 9uxawbdlxkdb4av9a3kkw2y0kgrh8b6 2006818 2006817 2026-05-04T18:17:34Z MikaelF 935 2006818 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]]ê ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriy ku li [[Palo|Paloyê]] dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye, û bû şagirtê wî. s8wckx3wbkbi8td6slfq4qzk0x6tfl5 2006819 2006818 2026-05-04T18:18:34Z MikaelF 935 2006819 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]]ê ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo|Paloyê]] dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. 7bma1edbhf75ud9gm2oqbeplb91r71z 2006821 2006819 2026-05-04T18:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2006821 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqsbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. atrim7evtwj6f2odw3kxtnrq2cjvn90 2006838 2006821 2026-05-04T20:23:00Z Kurê Acemî 105128 2006838 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. l1sg04fv1bolmi01w715ovmu0h6j9rm 2006978 2006838 2026-05-05T11:12:14Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006978 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. {{Kontrola otorîteyê}} rcqdbs6o56rz2enyx75d90l3k68o7il 0 316406 2006847 2026-05-05T00:05:12Z ~2026-26996-71 151876 Rûpel bi "'''Bazarkarî''', ([[Zimanê inglîzî|înglîzî]]: ''marketing'') awayê ku [[şîrket]] an kesek [[berhem]] an [[Xizmet|xizmetekê]] dide nasîn, pêşkêş dike û di dawiyê de difroşe ye. Di vê proseyê de girîng e ku meriv baş fêm bike ka mirov çi dixwazin û çi hewcedariyên wan hene, paşê jî li gorî wê tevbigerê. Bi kurtasî, bazarkarî tenê firotin nîne; ew têkiliya di navbera [[berhem]] û [[mirov]] de ava dike. Heke baş were kirin, dika..." hat çêkirin 2006847 wikitext text/x-wiki '''Bazarkarî''', ([[Zimanê inglîzî|înglîzî]]: ''marketing'') awayê ku [[şîrket]] an kesek [[berhem]] an [[Xizmet|xizmetekê]] dide nasîn, pêşkêş dike û di dawiyê de difroşe ye. Di vê proseyê de girîng e ku meriv baş fêm bike ka mirov çi dixwazin û çi hewcedariyên wan hene, paşê jî li gorî wê tevbigerê. Bi kurtasî, bazarkarî tenê firotin nîne; ew têkiliya di navbera [[berhem]] û [[mirov]] de ava dike. Heke baş were kirin, dikare bibe sedema serkeftina demdirêj. ==Hêmanên Bingehîn== Di bazarkarîyê de çend hêmanên girîng hene: Berhem: Tişta ku tê firotin Bihayê: Nirxa wê Belavkirin: Rêya ku berhem digihîje mirov Pêşxistin: Awayê danasîn û reklamkirinê ==Armanc== Armanca bingehîn a bazarkarîyê ew e ku berhem bigihîne kesên rast û wan qenc fêm bike. Her wiha, ew dixwaze ku mirov ji berhemê razî bin û dîsa vegerin. ==Cure== Bazarkarî dikare bi gelek awayan were kirin: Li ser [[Înternet|înternetê]] û [[Medyaya civakî|medyayên civakî]] ([[bazarkarîya dijîtal]]) Bi rêya [[televizyon]], [[radyo]] an [[Rojname|rojnameyê]] (kevneşopî) Bi naverokên [[agahdarî]] û balkêş (naverokî) Bi têkiliya rasterast bi muşteriyan re ==Girîngî== Di cîhanê îroyîn de, bê bazarkarî firotin pir dijwar e. Ew alîkarî dike ku şîrket xwe bide nasîn û li bazarê cihê xwe bigire. q758hqh154sn5slj9y5agia1tdd7xx7 2006848 2006847 2026-05-05T00:06:17Z ~2026-26996-71 151876 2006848 wikitext text/x-wiki '''Bazarkarî''', ([[Zimanê inglîzî|înglîzî]]: ''marketing'') awayê ku [[şîrket]] an kesek [[berhem]] an [[Xizmet|xizmetekê]] dide nasîn, pêşkêş dike û di dawiyê de difroşe ye. Di vê proseyê de girîng e ku meriv baş fêm bike ka mirov çi dixwazin û çi hewcedariyên wan hene, paşê jî li gorî wê tevbigerê. Bi kurtasî, bazarkarî tenê firotin nîne; ew têkiliya di navbera [[berhem]] û [[mirov]] de ava dike. Heke baş were kirin, dikare bibe sedema serkeftina demdirêj. ==Hêmanên Bingehîn== Di bazarkarîyê de çend hêmanên girîng hene: Berhem: Tişta ku tê firotin Bihayê: Nirxa wê Belavkirin: Rêya ku berhem digihîje mirov Pêşxistin: Awayê danasîn û reklamkirinê ==Armanc== Armanca bingehîn a bazarkarîyê ew e ku berhem bigihîne kesên rast û wan qenc fêm bike. Her wiha, ew dixwaze ku mirov ji berhemê razî bin û dîsa vegerin. ==Cure== Bazarkarî dikare bi gelek awayan were kirin: Li ser [[Înternet|înternetê]] û [[Medyaya civakî|medyayên civakî]] ([[bazarkarîya dijîtal]]) Bi rêya [[televizyon|televîzyon]], [[radyo]] an [[Rojname|rojnameyê]] (kevneşopî) Bi naverokên [[agahdarî]] û balkêş (naverokî) Bi têkiliya rasterast bi muşteriyan re ==Girîngî== Di cîhanê îroyîn de, bê bazarkarî firotin pir dijwar e. Ew alîkarî dike ku şîrket xwe bide nasîn û li bazarê cihê xwe bigire. n95eqymbukxpnvrkihbgqti2p2kjqxp 2006851 2006848 2026-05-05T01:32:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, Lînk paqij kir, Valahiya beşan rast kir.) 2006851 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Bazarkarî''', ([[Zimanê inglîzî|înglîzî]]: ''marketing'') awayê ku [[şîrket]] an kesek [[berhem]] an [[xizmet]]ekê dide nasîn, pêşkêş dike û di dawiyê de difroşe ye. Di vê proseyê de girîng e ku meriv baş fêm bike ka mirov çi dixwazin û çi hewcedariyên wan hene, paşê jî li gorî wê tevbigerê. Bi kurtasî, bazarkarî tenê firotin nîne; ew têkiliya di navbera [[berhem]] û [[mirov]] de ava dike. Heke baş were kirin, dikare bibe sedema serkeftina demdirêj. == Hêmanên Bingehîn == Di bazarkarîyê de çend hêmanên girîng hene: Berhem: Tişta ku tê firotin Bihayê: Nirxa wê Belavkirin: Rêya ku berhem digihîje mirov Pêşxistin: Awayê danasîn û reklamkirinê == Armanc == Armanca bingehîn a bazarkarîyê ew e ku berhem bigihîne kesên rast û wan qenc fêm bike. Her wiha, ew dixwaze ku mirov ji berhemê razî bin û dîsa vegerin. == Cure == Bazarkarî dikare bi gelek awayan were kirin: Li ser [[înternet]]ê û [[Medyaya civakî|medyayên civakî]] ([[bazarkarîya dijîtal]]) Bi rêya [[televizyon|televîzyon]], [[radyo]] an [[rojname]]yê (kevneşopî) Bi naverokên [[agahdarî]] û balkêş (naverokî) Bi têkiliya rasterast bi muşteriyan re == Girîngî == Di cîhanê îroyîn de, bê bazarkarî firotin pir dijwar e. Ew alîkarî dike ku şîrket xwe bide nasîn û li bazarê cihê xwe bigire. 3mxltcf16r8zrjuqa52z1k7rhn85kik 2006977 2006851 2026-05-05T11:12:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006977 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Bazarkarî''', ([[Zimanê inglîzî|înglîzî]]: ''marketing'') awayê ku [[şîrket]] an kesek [[berhem]] an [[xizmet]]ekê dide nasîn, pêşkêş dike û di dawiyê de difroşe ye. Di vê proseyê de girîng e ku meriv baş fêm bike ka mirov çi dixwazin û çi hewcedariyên wan hene, paşê jî li gorî wê tevbigerê. Bi kurtasî, bazarkarî tenê firotin nîne; ew têkiliya di navbera [[berhem]] û [[mirov]] de ava dike. Heke baş were kirin, dikare bibe sedema serkeftina demdirêj. == Hêmanên Bingehîn == Di bazarkarîyê de çend hêmanên girîng hene: Berhem: Tişta ku tê firotin Bihayê: Nirxa wê Belavkirin: Rêya ku berhem digihîje mirov Pêşxistin: Awayê danasîn û reklamkirinê == Armanc == Armanca bingehîn a bazarkarîyê ew e ku berhem bigihîne kesên rast û wan qenc fêm bike. Her wiha, ew dixwaze ku mirov ji berhemê razî bin û dîsa vegerin. == Cure == Bazarkarî dikare bi gelek awayan were kirin: Li ser [[înternet]]ê û [[Medyaya civakî|medyayên civakî]] ([[bazarkarîya dijîtal]]) Bi rêya [[televizyon|televîzyon]], [[radyo]] an [[rojname]]yê (kevneşopî) Bi naverokên [[agahdarî]] û balkêş (naverokî) Bi têkiliya rasterast bi muşteriyan re == Girîngî == Di cîhanê îroyîn de, bê bazarkarî firotin pir dijwar e. Ew alîkarî dike ku şîrket xwe bide nasîn û li bazarê cihê xwe bigire. {{Kontrola otorîteyê}} 5etohioiash5vmv8v2beagwqpc57ecw 0 316407 2006849 2026-05-05T00:44:31Z ~2026-26996-71 151876 Rûpel bi "'''Girêbest''' [[Lihevhatin|lihevhatinek]] e di navbera du an zêdetir aliyan de, ku şert û mercên têkiliyê diyar dike. Di vê lihevhatinê de her alî dizane ka [[maf]] û erkên wî çi ne. ==Hêmanên Sereke== Girêbest bi gelemperî ji van hêmanan pêk tê: Aliyên peymanê: kes an alîyên ku di nav de ne Mijar: tişta ku li ser wê lihevhatin tê kirin Şert û merc: şertên ku divê werin bicih anîn Nirx / berdêl: pere an tiştê ku li gorî..." hat çêkirin 2006849 wikitext text/x-wiki '''Girêbest''' [[Lihevhatin|lihevhatinek]] e di navbera du an zêdetir aliyan de, ku şert û mercên têkiliyê diyar dike. Di vê lihevhatinê de her alî dizane ka [[maf]] û erkên wî çi ne. ==Hêmanên Sereke== Girêbest bi gelemperî ji van hêmanan pêk tê: Aliyên peymanê: kes an alîyên ku di nav de ne Mijar: tişta ku li ser wê lihevhatin tê kirin Şert û merc: şertên ku divê werin bicih anîn Nirx / berdêl: pere an tiştê ku li gorî peymanê tê dayîn ==Armanca Girêbestê== Armanca sereke ew e ku têkiliyên di navbera aliyan de zelal bibin û her kes bi şertên xwe zanibe. Ev yek dibe alîkar ku nakokî û nerazîbûn kêm bibin. ==Awayên Girêbestan== Girêbesta nivîskî: bi belge û îmza Girêbesta devkî: bi gotinê lihevhatin Girêbesta karê: di navbera xebatkar û xwedîkar de Girêbesta bazirganî: ji bo kirîn û firotinê ==Girîngî û Encam== Girêbest di jiyana rojane û taybetî di kar û bazarê de rolek girîng digire. Ew maf û erkên aliyan diparêze û têkiliyên wan rêk û pêk dike. Girêbest bingeha têkiliyên qanûnî ye. Heke şertên wê bi zelalî werin diyarkirin û her aliy jê re rêz bigire, ew dikare têkiliyek domdar û ewle ava bike. 11rvqxyqdrtk4sig9sy93rrg9mzngjg 2006850 2006849 2026-05-05T00:44:45Z ~2026-26996-71 151876 2006850 wikitext text/x-wiki '''Girêbest''' [[Lihevhatin|lihevhatinek]] e di navbera du an zêdetir aliyan de, ku şert û mercên têkiliyê diyar dike. Di vê lihevhatinê de her alî dizane ka [[maf]] û erkên wî çi ne. ==Hêmanên Sereke== Girêbest bi gelemperî ji van hêmanan pêk tê: Aliyên peymanê: kes an alîyên ku di nav de ne Mijar: tişta ku li ser wê lihevhatin tê kirin Şert û merc: şertên ku divê werin bicih anîn Nirx / berdêl: pere an tiştê ku li gorî peymanê tê dayîn ==Armanca Girêbestan== Armanca sereke ew e ku têkiliyên di navbera aliyan de zelal bibin û her kes bi şertên xwe zanibe. Ev yek dibe alîkar ku nakokî û nerazîbûn kêm bibin. ==Awayên Girêbestan== Girêbesta nivîskî: bi belge û îmza Girêbesta devkî: bi gotinê lihevhatin Girêbesta karê: di navbera xebatkar û xwedîkar de Girêbesta bazirganî: ji bo kirîn û firotinê ==Girîngî û Encam== Girêbest di jiyana rojane û taybetî di kar û bazarê de rolek girîng digire. Ew maf û erkên aliyan diparêze û têkiliyên wan rêk û pêk dike. Girêbest bingeha têkiliyên qanûnî ye. Heke şertên wê bi zelalî werin diyarkirin û her aliy jê re rêz bigire, ew dikare têkiliyek domdar û ewle ava bike. i7uyi5nqbbnwre0jnrhz025369yfryk 2006854 2006850 2026-05-05T02:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Lînk paqij kir, Valahiya beşan rast kir.) 2006854 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} '''Girêbest''' [[lihevhatin]]ek e di navbera du an zêdetir aliyan de, ku şert û mercên têkiliyê diyar dike. Di vê lihevhatinê de her alî dizane ka [[maf]] û erkên wî çi ne. == Hêmanên Sereke == Girêbest bi gelemperî ji van hêmanan pêk tê: Aliyên peymanê: kes an alîyên ku di nav de ne Mijar: tişta ku li ser wê lihevhatin tê kirin Şert û merc: şertên ku divê werin bicih anîn Nirx / berdêl: pere an tiştê ku li gorî peymanê tê dayîn == Armanca Girêbestan == Armanca sereke ew e ku têkiliyên di navbera aliyan de zelal bibin û her kes bi şertên xwe zanibe. Ev yek dibe alîkar ku nakokî û nerazîbûn kêm bibin. == Awayên Girêbestan == Girêbesta nivîskî: bi belge û îmza Girêbesta devkî: bi gotinê lihevhatin Girêbesta karê: di navbera xebatkar û xwedîkar de Girêbesta bazirganî: ji bo kirîn û firotinê == Girîngî û Encam == Girêbest di jiyana rojane û taybetî di kar û bazarê de rolek girîng digire. Ew maf û erkên aliyan diparêze û têkiliyên wan rêk û pêk dike. Girêbest bingeha têkiliyên qanûnî ye. Heke şertên wê bi zelalî werin diyarkirin û her aliy jê re rêz bigire, ew dikare têkiliyek domdar û ewle ava bike. 0dna2iucl9s8qmrp1wqn74g50iz0ykz 2006976 2006854 2026-05-05T11:12:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006976 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} '''Girêbest''' [[lihevhatin]]ek e di navbera du an zêdetir aliyan de, ku şert û mercên têkiliyê diyar dike. Di vê lihevhatinê de her alî dizane ka [[maf]] û erkên wî çi ne. == Hêmanên Sereke == Girêbest bi gelemperî ji van hêmanan pêk tê: Aliyên peymanê: kes an alîyên ku di nav de ne Mijar: tişta ku li ser wê lihevhatin tê kirin Şert û merc: şertên ku divê werin bicih anîn Nirx / berdêl: pere an tiştê ku li gorî peymanê tê dayîn == Armanca Girêbestan == Armanca sereke ew e ku têkiliyên di navbera aliyan de zelal bibin û her kes bi şertên xwe zanibe. Ev yek dibe alîkar ku nakokî û nerazîbûn kêm bibin. == Awayên Girêbestan == Girêbesta nivîskî: bi belge û îmza Girêbesta devkî: bi gotinê lihevhatin Girêbesta karê: di navbera xebatkar û xwedîkar de Girêbesta bazirganî: ji bo kirîn û firotinê == Girîngî û Encam == Girêbest di jiyana rojane û taybetî di kar û bazarê de rolek girîng digire. Ew maf û erkên aliyan diparêze û têkiliyên wan rêk û pêk dike. Girêbest bingeha têkiliyên qanûnî ye. Heke şertên wê bi zelalî werin diyarkirin û her aliy jê re rêz bigire, ew dikare têkiliyek domdar û ewle ava bike. {{Kontrola otorîteyê}} 073s9r9bdjxkz1it33z9jxow8sumg3a 14 316408 2006884 2026-05-05T09:07:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006884 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006885 2006884 2026-05-05T09:08:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2006885 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=iraqî |dewlet=iraq |serkategorî=hunermend}} a7uketuc1k85s4il7j0lrsujrk0b5z7 14 316409 2006886 2026-05-05T09:13:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006886 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006887 2006886 2026-05-05T09:15:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2006887 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=libnanî |dewlet=libnan |serkategorî=hunermend}} orvuwnrscte33pxel6bpqrp1nyj7nbz 14 316410 2006888 2026-05-05T09:15:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006888 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006889 2006888 2026-05-05T09:17:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2006889 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=libnanî |dewlet=libnan |serkategorî=}} q9pzg6g0krsy787w59i6lbpxm0g9dup 2006919 2006889 2026-05-05T09:52:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006919 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=libnanî |dewlet=libnan |serkategorî=}} [[Kategorî:Hunermendên ereb]] 5la3h7impdoz9q3h6mm7edict74sioy 14 316411 2006890 2026-05-05T09:19:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006890 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006891 2006890 2026-05-05T09:21:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2006891 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên libnanî]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan]] ep0jorn8jyof71e9a65cmwgc7rhaab3 2006892 2006891 2026-05-05T09:22:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2006892 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên libnanî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan]] gj0fnl4w5zhglxlhac40d4x4oroeo61 2006893 2006892 2026-05-05T09:23:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2006893 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên libnanî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan|Hunermend]] 2evug6p0p23uweljpzf07eg0pc7npw3 2006951 2006893 2026-05-05T10:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006951 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Hunermendên libnanî|+Jin]] [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan|Hunermend]] 0a2ige2mo1ig3fjwno891qh7njpqraq 14 316412 2006894 2026-05-05T09:23:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006894 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006895 2006894 2026-05-05T09:27:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2006895 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Libnanî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî|*Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|libnanî]] 77asde0wykh3hsi9dt52tbvt77oax51 2006896 2006895 2026-05-05T09:28:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2006896 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Libnanî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî|Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|libnanî]] swsqwi2mxvjr255nzmbb4s4b4wtr40w 2006897 2006896 2026-05-05T09:28:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2006897 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Libnanî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî|*Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|libnanî]] 77asde0wykh3hsi9dt52tbvt77oax51 2006898 2006897 2026-05-05T09:29:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2006898 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Libnanî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|libnanî]] 3s5yyvy2culr9nlvg1bf110uwy7c1q3 2006950 2006898 2026-05-05T10:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006950 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|libnanî]] [[Kategorî:Libnanî li gorî pîşeyan|+Jin]] 3l2ma7m1innnpu2h2rr9iwwvzrspwlg 14 316413 2006905 2026-05-05T09:37:26Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyê]] weke [[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyan]] guhart 2006905 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyan}} t2pytukcy5xmdw9llxvmbdd4o7v9lzk 2006906 2006905 2026-05-05T09:38:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2006906 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 316414 2006915 2026-05-05T09:46:46Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Jinên Malezyayî]] weke [[Kategorî:Jinên malezyayî]] guhart 2006915 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Jinên malezyayî}} ml804dhk71a1ic8domhfrmrl6oxaen9 2006916 2006915 2026-05-05T09:47:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2006916 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 316415 2006927 2026-05-05T10:03:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006927 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006928 2006927 2026-05-05T10:05:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2006928 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Muzîkvanên libnanî]] [[Kategorî:Muzîkvanên jin li gorî neteweyan]] h0rfthy1i3h3rbqicwlj0exs4nojdui 2006929 2006928 2026-05-05T10:06:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2006929 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Muzîkvanên libnanî|+Jin]] [[Kategorî:Muzîkvanên jin li gorî neteweyan|libnanî]] 4zz93x7bzv1ha75cbt9epfc4u24nad6 2006931 2006929 2026-05-05T10:07:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2006931 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan|Muzîkvan]] [[Kategorî:Muzîkvanên libnanî|+Jin]] [[Kategorî:Muzîkvanên jin li gorî neteweyan|libnanî]] pc0olcdpe809vfis17vf7goigcw177b 2006991 2006931 2026-05-05T11:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006991 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan|Muzîkvan]] [[Kategorî:Muzîkvanên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Muzîkvanên libnanî|+Jin]] 5afbt22uq7edkaus38rr0l7aogyodzi 14 316416 2006938 2026-05-05T10:15:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006938 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006940 2006938 2026-05-05T10:20:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2006940 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Belarûsî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên belarûsî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Belarûsî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Belarûsî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] jxppb6rv1omd8b01qab01fpmzpaffdu 14 316417 2006941 2026-05-05T10:21:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006941 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006943 2006941 2026-05-05T10:24:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2006943 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Belarûs|+]] [[Kategorî:Jinên ewropî|belarûsî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|Belarûsî]] [[Kategorî:Jin li Belarûsê]] mnjh2nkgbn3r68lwr7mguhh11nr9tbt 2006968 2006943 2026-05-05T10:52:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006968 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Belarûs|+]] [[Kategorî:Belarûsî]] [[Kategorî:Jinên ewropî|belarûsî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|Belarûsî]] [[Kategorî:Jin li Belarûsê]] feszjcm8sqqg41uz2px07fekre5qruj 14 316418 2006944 2026-05-05T10:25:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006944 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006945 2006944 2026-05-05T10:27:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2006945 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Model |netewe=libnanî |dewlet=libnan |serkategorî=}} 0am8dkm7xi0g0ilh5tznn2920po37e1 14 316419 2006946 2026-05-05T10:28:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006946 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006949 2006946 2026-05-05T10:30:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2006949 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan|Model]] [[Kategorî:Modelên libnanî|+Jin]] [[Kategorî:Modelên jin li gorî neteweyan|libnanî]] 7k8aenejg4in5cd486kei9wxd70pnsa 2006990 2006949 2026-05-05T11:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006990 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan|Model]] [[Kategorî:Modelên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Modelên libnanî|+Jin]] 4euuvksrq2798wa19tqfgoa4vanbdcj 14 316420 2006952 2026-05-05T10:34:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006952 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006954 2006952 2026-05-05T10:36:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2006954 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên libnanî]] [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|libnanî] [[Kategorî:Jinên efxan li gorî pîşeyan]] gyp1hvbqdtowbtnt4jaha3at10t2k8c 2006955 2006954 2026-05-05T10:36:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2006955 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên libnanî]] [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên efxan li gorî pîşeyan]] 02p692n0678av7obtpi4jvmwu7davny 2006956 2006955 2026-05-05T10:37:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2006956 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên libnanî]] [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan]] a03qi32ktt0k19atl2tzi90vt1kqooi 2006961 2006956 2026-05-05T10:48:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2006961 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên libnanî|+Jin]] [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan]] j7ez9lfqzs9m96pgrlyb7i5biqfonl4 14 316421 2006958 2026-05-05T10:46:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006958 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006960 2006958 2026-05-05T10:48:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2006960 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|libnanî]] ciwj07hzhqolo3cal30w7ybvas9s310 2006963 2006960 2026-05-05T10:50:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2006963 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Danerên asyayî]] hccxe8t7exc0pdss7rcwdhuo6btpbnm 2006964 2006963 2026-05-05T10:50:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2006964 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Danserên asyayî]] 1cf0w4qksb38k17n0eb1vgwlaq54wji 2007000 2006964 2026-05-05T11:35:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2007000 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|Libnanî]] [[Kategorî:Danserên asyayî|Libnanî]] kk9i44qpj8ayn3xikd81bjhpjhci7i1 14 316422 2006965 2026-05-05T10:50:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006965 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006967 2006965 2026-05-05T10:52:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2006967 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Danser li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Dans li Asyayê]] 2f8rc5z9z9ohteeqsxjguyr2h9mm4si 2006969 2006967 2026-05-05T10:52:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2006969 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|Danser]] [[Kategorî:Danser li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Dans li Asyayê]] cjbx9agwsvbbuumrh7ta6276msqee0z 2006971 2006969 2026-05-05T10:53:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2006971 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|Danser]] [[Kategorî:Danser li gorî parzemînan|Asya]] [[Kategorî:Dans li Asyayê]] 1vmyh5e614t7pf6i59v8imv7o9aljdg 14 316423 2006980 2026-05-05T11:17:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006980 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006982 2006980 2026-05-05T11:21:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2006982 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ewrop li gorî pîşeyan|Danser]] [[Kategorî:Danser li gorî parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Dans li Ewropayê]] fnvpjlzr4sms3mb21wep6m5u5tsjomo 2006983 2006982 2026-05-05T11:22:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2006983 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan|Danser]] [[Kategorî:Danser li gorî parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Dans li Ewropayê]] b5bzqb7vm226jz1ut2vjq12afc5ez1c 14 316424 2006993 2026-05-05T11:32:36Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006993 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006997 2006993 2026-05-05T11:33:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2006997 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|îsraêlî]] [[Kategorî:Danserên asyayî]] 4jfog0lfhphu3k0z59l6c2a74irve8b 2006999 2006997 2026-05-05T11:34:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2006999 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|îsraêlî]] [[Kategorî:Danserên asyayî|îsraêlî]] 9sht0fnmoer4ds202xc7mxfth37x8kv 14 316425 2007002 2026-05-05T11:36:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007002 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007004 2007002 2026-05-05T11:38:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2007004 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên îsraêlî|+Jin]] [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|Îsraêlî]] [[Kategorî:Jinên îsraêlî li gorî pîşeyan]] entfdmefv9drm7b659z8q179k2va7if 14 316426 2007006 2026-05-05T11:40:30Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007006 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007007 2007006 2026-05-05T11:42:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2007007 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên îsraêlî]] [[Kategorî:Danserên mêr li gorî neteweyan|îsraêlî]] [[Kategorî:Mêrên îsraêlî li gorî pîşeyan]] tffrijlk5kpg96t0wh5rw5cflieiczo 2007008 2007007 2026-05-05T11:43:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2007008 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên îsraêlî|+Mêr]] [[Kategorî:Danserên mêr li gorî neteweyan|îsraêlî]] [[Kategorî:Mêrên îsraêlî li gorî pîşeyan]] m799fhn4gkqtnacbscfynidfevswnwl 14 316427 2007011 2026-05-05T11:45:59Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Danserên kîprosî yên mêr]] weke [[Kategorî:Danserên qibrisî yên mêr]] guhart 2007011 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Danserên qibrisî yên mêr}} ol8jslnk381ufzjitc2tr4pr7j1u1mu 2007012 2007011 2026-05-05T11:46:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2007012 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492